در سالمندی و دوران آخر زندگی عموماً افراد پس از تلاش‌های فراوان و سخت کار کردن برای زندگی بهتر، شروع به بازنگری در ارزش‌های خود می‌کنند که میتواند منجر به تغییر نگرش و تجدیدنظر در ارزش‌های قبلی آنها شود. در کنار آن افزایش سن ممکن است باعث ایجاد بیماری‌های مختلف از جمله مشکلات حرکتی، بینایی، شنوایی و یا کاهش حافظه شود. همه این مسائل میتواند عامل ناراحتی، اضطراب و حتی عصبانیت سالمند باشدکه در نهایت باعث بدرفتاری وی می‌شود. در بسیاری از مواقع ممکن است سالمندان در مورد عواطف و احساسات خود صحبت نکرده و علت ناراحتی‌های خود را بیان نکند، اما باید توجه داشت که پنهان کردن احساسات میتواند باعث تشدید بدرفتاری‌های او شود. برای همین باید با آموختن نحوه برخورد با سالمند، شناخت دلایل بدرفتاری و روش برخورد با آنها برای سلامت روان وی تلاش کرد.
راه‌حل‌های کلی برخورد با مشکلات خلقی سالمندان
در ابتدا همواره موارد زیر را به یاد داشته باشید:
- مهم‌ترین نکته در برخورد با سالمندان حفظ احترام آنها می‌باشد. فراموش نکنید که فرزندان شما نیز از رفتار شما با والدین‌تان الگوبرداری خواهند کرد. پس اگر شما نیز خواهان حفظ حرمت خود در دوران پیری هستید نسبت به رعایت احترام پدر و مادر خود نهایت تلاش را داشته باشید.
- از تأکید خداوند بر لزوم تکریم سالمندان به ویژه والدین غافل نشوید. از خداوند درخواست کمک کنید و بخواهید خود نیز دوران سالمندی با عزتی را بگذرانید.
- همواره تلاش‌ها و از خود گذشتگی‌های آنها برای حمایت از شما را به یاد بیاورید. همینطور تلاش خود برای حمایت فرزندانتان را یادآور شوید تا بتوانید صبر بیشتری در برخورد با آنها داشته باشید.
- فراموش نکنید که سالمندی که امروز در مقابل شما در انجام بعضی کارهای عادی ناتوان است، روزگاری به اجتماع خدمات بزرگی کرده و جایگاه اجتماعی خاص خود را بین مردم داشته است. پس به هیچ عنوان سعی نکنید ناتوانی آنها را به رخشان بکشید.
کج‌خلقی‌های سالمندان که در بسیاری از مواقع توسط فرزندان به لجبازی و اذیت کردن تعبیر می‌شوند معمولاً 2 علت اصلی دارند:
- در بعضی مواقع نشانه اعتراض آنها به وضعیت موجود هستند که باید با صحبت کردن با آنها سعی در شناخت علت و برطرف کردن آن داشت. سالمند در این مواقع باید متوجه شود که شما نهایت تلاش خود را برای برطرف کردن مشکل وی کرده‌اید.
- در بعضی از مواقع این رفتارها نشان دهنده وجود اختلال یا عوارض ذهنی ناشی از بالارفتن سن هستند که حتماً باید در مورد آنها با پزشک و روانشناس برای شناسایی علت رفتار و برطرف کردن آن و کاهش عوارض و آثار آن مشورت کرد.
در ادامه در مورد رفتارهای غیر معمولی که ممکن است سالمند بروز دهد، دلایل جسمی و روحی آن و توصیه‌هایی برای مواجهه با این رفتارها بیان شده است.
- خشم و عصبانیت
افزایش سن و بیماری‌های مختلف میتواند باعث ایجاد یا تشدید روحیه بداخلاقی و پرخاشگری در سالمند شود.
راه‌حل:
- سعی کنید دلیل عصبانیت را پیدا کنید. این روحیه به دلیل افزایش سن و مشکلات ناشی از آن یعنی ابتلا به برخی بیماری‌ها به خصوص افسردگی، از دست دادن دوستان، کاهش حافظه و … است.
- در صورت امکان، احساس خود را برای سالمند توضیح دهید و بگویید که چقدر از این رفتار او دلخور و ناراحت می‌شود.
- اگر این مورد هم مؤثر نبود، میتوانید برای مدتی خود را از آن موقعیت دور کنید و خود را به انجام کارهای دیگر مانند تلفن زدن به دوستان و … مشغول کنید و سالمند را تنها بگذارید تا به حالت عادی خود بازگردد.
- سالمندان اغلب با افرادی که با آنها رابطه نزدیکتری دارند (مانند اعضای خانواده) بدرفتاری می‌کنند. به همین دلیل در صورت امکان میتوانید یک مراقب استخدام کنید تا به سالمند در جنبه‌های مختلف زندگی مثل شستن لباس، آماده کردن غذا و سایر کارهای روزمره کمک کند. بر خلاف اعضای خانواده سالمند که در موقعیت‌های تنش‌زا ممکن است با سالمند مشاجره کنند، مراقب نحوه برخورد با سالمند را به خوبی می‌آموزد و می‌داند چگونه توجه سالمند را از رفتار بد تغییر دهد. زیرا مراقب حرف‌های نحوه برخورد با سالمند را آموزش دیده است. از طرف دیگر سالمند معمولاً با افراد غریبه رفتار بدی نشان نمی‌دهد.
- وضعیت سلامت جسمی و ذهنی سالمند را بررسی کنید. اگر بدرفتاری سالمند به دلیل مشکل جسمی یا بیماری باشد ممکن است به درمان و یا مراقبت‌های بیشتر نیاز داشته باشد.
- آلزایمر و سایر اختلالات فراموشی نیز میتواند باعث عصبانیت و پرخاشگری سالمند شود. افراد مبتلا به این بیماری توانایی کنترل حرف‌ها و حرکات خود را ندارند. توجه داشته باشید که در این شرایط، انجام این رفتار فقط در مقابل شخص شما نیست و ممکن است سالمند با هر فرد دیگری نیز اینگونه رفتار کند.
- رفتار توهین‌آمیز
در نظر داشته باشید که گاهی ممکن است سالمند برای فرار از حس سرخوردگی رفتاری عجیب و غریب یا بچه‌گانه پیش گیرد. در این موارد اغلب او به دنبال توجه و محبت است زیرا از این طریق احساس امنیت بیشتری به او دست میدهد. این رفتار حتی ممکن است نسبت به کسی که بیشترین مراقبت را از سالمند می‌کند صورت گیرد. در مواردی ممکن است رفتارهای توهین آمیز ناشی از اختلالات روانی مانند خودشیفتگی مفرط یا دیگر اختلالات شخصیتی باشد.
راه‌حل:
- سعی کنید برای سالمند توضیح دهید با این رفتارهای او چه احساسی به شما دست میدهد.
- تمامی کارهایی که برای مراقبت از وی انجام داده‌اید را یادآور شوید.
- در صورت نیاز به نظارت و مراقبت بیشتر از سالمند، مراقب استخدام کنید (البته در صورت امکان).
- اینکه برای مدتی از سالمند دور باشید ممکن است باعث شود او به رفتار اشتباه خود پی ببرد و متوجه شود که این رفتار برای اطرافیان قابل تحمل نیست.
- در صورتی که هیچ یک از این روش‌ها مؤثر نبود، میتوانید از مشاوره تخصصی یا مراکز سالمندی کمک بگیرید.
- ناسزا گفتن
برخی سالمندان ناگهان شروع به گفتن ناسزا و فحاشی و یا توهین می‌کنند و اعضای خانواده ممکن است علت این رفتار و راه مواجهه با آن را ندانند. باید در نظر داشت که این رفتارها در بعضی از مواقع عمدی نیستند مثلاً بددهانی به خصوص در سالمندی که در حالت عادی این رفتار را نشان نمی‌داده میتواند از نشانه‌های آلزایمر باشد.
راه‌حل:
- در صورتی که این رفتار جزء رفتارهای عادی و روحیات سالمند نبود ممکن است علت آن آلزایمر باشد. اگر این رفتار ناگهانی بروز پیدا کرده، علت آن میتواند حتی بیماری‌های جسمی باشد که باعث تغییرات خلقی و بی‌قراری شده است.
- اما اگر آلزایمر و یا سایر بیماری‌های روحی و جسمی علت بدخلقی و خشونت سالمند نبود، میتوانید قوانینی برای او تنظیم کنید. در ابتدا دقیقاً توضیح دهید که از چه رفتارهایی ناراحت می‌شوید برای مثال با جزئیات ذکر کنید که شما چه رفتارهایی را بی‌احترامی دانسته و آنها را به خصوص در جمع دیگران نمی‌توانید تحمل کنید. سپس با ذکر نمونه‌های پیش آمده میزان ناراحتی خود از این قضیه را بیان کنید. احساس گناه ممکن است در آگاه کردن آنها نسبت به میزان توهین‌آمیز بودن و زشتی رفتارشان مؤثر باشد. در نهایت سعی کنید با جملات مثبت مثل نمونه رفتارهای مناسب قبلی سالمند در اینگونه موارد، آگاهی شما از تمایل قلبی سالمند به محبت به دیگران و غیر عمدی بودن رفتار مکالمه را به پایان برسانید.
- در زمان‌های عصبانیت سعی کنید حواس او را به موضوع دیگری متمرکز کنید تا با این کار احساسات قبلی خود را فراموش کند. مثلاً میتوانید خاطرات شاد و به یاد ماندنی او را برایش یادآوری کنید. سالمندان از مرور خاطرات بسیار لذت می‌برند، سعی کنید آنها را به فکر کردن و مراجعه به حافظه بلند مدت سوق دهید.
- سوء ظن و توهم
سوء ظن و توهم در سالمندان انواع مختلفی دارد. مثلاً سالمند ممکن است اعضای خانواده خود را متهم به دزدی کند، چیزهایی را ببیند که وجود خارجی ندارند، یا مدام فکر کند که کسی قصد صدمه زدن به او را دارد. سوء زن و توهم به ویژه برای سالمندان دچار اختلال حافظه شیوع بیشتری داشته و باعث می‌شود آنها در بسیاری از مواقع افراد نزدیک به خود از جمله مراقبین را متهم به موارد مختلف کنند.
راه‌حل:
- توهم و هذیان در سالمندان میتواند از علائم هشدار دهنده اختلالات جسمی و ذهنی باشد. به مشکلاتی که سالمند با آن مواجه است دقت کرده و در مورد آن با پزشک مشورت کنید. این نشانه‌ها ممکن است عوارض یک دارو و یا از علائم بعضی از بیماری‌ها باشد.
- سوء ظن در سالمندان بیشتر مربوط به آلزایمر یا سایر اختلالات فراموشی است. در این شرایط بهترین روش این است که آرامش خود را حفظ کنید، با سالمند همراه شوید و سعی نکنید او را از توهم بیرون آورید. به احساسات و علایق سالمند احترام بگذارید، به او توجه کنید و اطمینان بدهید که مراقب وی هستید و شرایط امنی دارد. اما از تأیید توهمات خودداری کنید زیرا به نوبه خود باعث افزایش شدت آنها می‌گردد. سعی کنید توجه سالمند را به موارد دیگر، به ویژه کارهای مورد علاقه وی معطوف کنید. در مورد نحوه برخورد با سالمند مبتلا به آلزایمر در فصل مربوط به آن در کتاب راهنمایی‌های جامع‌تری ذکر شده است.
- اختلال وسواس
از دست دادن توانایی کنترل جنبه‌های مختلف زندگی باعث می‌شود برخی سالمندان رفتارهای وسواسی از خود بروز دهند. نگرانی در مورد زمان مصرف دارو، ترس از اینکه اطرافیان بیماری واگیر داشته باشند و یا وسواس در نظافت پوست همگی انواعی از رفتارهای وسواسی هستند که می‌توانند زندگی روزمره سالمند و مراقب او را با مشکل مواجه سازد. اختلال وسواس نشان‌دهنده این است که سالمند از اضطراب و افسردگی رنج می‌برد. در بسیاری از مواقع که کنترل رفتارهای وسواسی از عهده خانواده سالمند خارج است ممکن است برای بهبودی سالمند به دارو درمانی نیز نیاز باشد.
راه‌حل:
- اختلال وسواس میتواند ناشی از چندین اختلال دیگر از جمله: اضطراب، افسردگی، فراموشی و یا مشکلات عصبی باشد. در این مورد حتماً با پزشک مشورت کنید. اگر این مشکلات روحیه سالمند را تحت تأثیر قرار داده باشد درمان دارویی میتواند راه حل مناسبی باشد.
- دقت کنید که چه چیزهایی رفتار وسواسی سالمند شما را تحریک می‌کند. اگر وسواس مربوط به اتفاق یا فعالیتی خاص است تا حد امکان از آن فعالیت اجتناب کنید و سالمند را در آن موقعیت قرار ندهید. بهتر است محرک رفتارهای وسواسی از محیط حذف شوند.
- در مورد وسواس با او همراه نشوید. برای مثال احساس خشکی و خارش پوست ممکن است سالمند را به زخم کردن و خراشیدگی تحریک کند و به خود آسیب برساند. مثلاً در این مورد به جای کمک به خارش پوست، مرطوب نگه داشتن پوست و پوشاندن آن با لباس میتواند مؤثر باشد و یا میتوانید توجه او را به موضوع دیگری جلب کنید.
- در موارد شدید وسواس که منجر به مختل کردن زندگی سالمند و اطرافیان وی شده، حتماً با مراجعه به روانشناس یا روانپزشک نسبت به رفتاردرمانی یا دارو درمانی اقدام کنید.
- ذخیره کردن افراطی
یکی از انواع رفتارهای وسواسی است که در آن سالمند تمایل شدیدی به جمع‌آوری و نگهداری اشیا و وسایل دارد. این رفتار ممکن است از علائم آلزایمر یا روشی برای مقابله با از دست دادن حس استقلال باشد. برای مثال سالمندی که مدام احساس می‌کند دارایی‌های خود را از دست خواهد داد برای غلبه بر این احساس ممکن است به جمع‌آوری و نگهداری پول و دیگر اموال خود اقدام کند یا عده‌ای با این فکر که با از دست دادن دارایی‌های خود خاطرات گذشته آنها به کلی از بین خواهد رفت به صورت افراطی اقدام به جمع‌آوری چیزهای بی‌مصرف گذشته می‌کنند. در بعضی مواقع شما به تنهایی نمی‌توانید این مشکلات را حل کنید و به دلیل پیچیدگی رفتارهای ناشی از این اختلال بهتر است از افراد متخصص کمک بگیرید.
راه‌حل:
- در ابتدا سعی نکنید به مقابله با رفتار آنها برآیید.
- به آنها از حفظ امنیت دارایی‌شان به طور مداوم اطمینان دهید و در این راستا بکوشید.
- از بی‌نظمی و آشفتگی محیط اطراف آنها بپرهیزید. سعی کنید تمامی چیزها را مرتب کنید. مثلا با تهیه یک گاوصندوق تمامی اسناد و پول‌ها را در آن نگه دارید و اشیای سالمند را طبقه‌بندی و مرتب کنید. هرج و مرج میتواند منجر به تشدید این اختلال شود.
- برای حذف موارد سعی کنید پیش از آن نسبت به تهیه یک جایگزین برای آن اقدام کنید. مثلاً در ابتدا کار با رادیوی موبایل را به سالمند آموزش داده و با عادت کردن وی به کارکردن با آن نسبت به حذف رادیوی بی‌کیفیت قدیمی اقدام کنید.
- در موارد شدید می‌توان با مشورت پزشک یا روانشناس از مشاوره و دارو درمانی استفاده کرد.
- عدم پذیرش مراقب
حضور فردی غریبه به عنوان مراقب، این احساس را در سالمند بوجود می‌آورد که او ناتوان و آسیب‌پذیر شده، اعضای خانواده توانایی مراقبت از او را ندارند، به عنوان باری بر سر دوش اطرافیان است یا استقلال او از بین خواهد رفت. حتی برخی از سالمندان برای احساس قدرت بیشتر، فقط برای اینکه پس از مدتی بی‌دلیل به مراقب بگویند که “شما اخراج هستید” مراقب را می‌پذیرند.
راه‌حل:
- بهتر است دلیل مقاومت سالمند نسبت به حضور مراقب را جویا شوید که ممکن است به دلیل ترس، خجالت، خشم و یا ترکیبی از این‌ها باشد. به منظور پیدا کردن راه‌حل، با آنها در مورد احساسات‌شان صحبت کنید. مثلاً اگر سالمند شما دوست ندارد فردی غریبه را در منزل راه دهد، ابتدا در محیطی بیرون منزل ملاقات‌هایی با مراقب داشته باشید و پس از آشنایی او را به منزل بیاورید تا حس غریبه بودن مراقب برای سالمند از بین برود.
- به سالمند این اطمینان را بدهید که این کار فقط برای مراقبت از سلامتی و زندگی بهتر وی انجام خواهد شد.
- سعی کنید نمونه موفقی از سالمندانی که از مراقب استفاده می‌کنند را به آنها نشان دهید تا مزایای آن را از افراد مشابه خود جویا شوند.
- به جای اینکه سریعاً مراقبی تمام وقت برای تمام طول هفته استخدام کنید، بهتر است در یک روز هفته برای چند ساعت از مراقب بخواهید در منزل سالمند حضور یابد و کارهای رایج روزمره مثل گردگیری و شستن لباس‌ها را انجام دهد. پس از اینکه سالمند به این شرایط عادت کرد میتوانید از مراقب تمام وقت کمک بگیرید. بدین صورت سالمند نسبت به حضور مراقب در منزل احساس راحتی بیشتری خواهد داشت.
- در صورت لزوم میتوانید با مراکز مراقبتی مشورت کنید و از آنها کمک بگیرید.
- افراط و تفریط در خرج کردن
اغلب وقتی سالمندی استقلال خود را تا حدی از دست میدهد برای جبران آن ولخرجی یا صرفه‌جویی افراطی را پیش می‌گیرد تا استقلال و قدرت خود را ثابت کند. برخی سالمندان پول خود را به صورت افراطی صرف موارد مختلفی مانند کمک به نیازمندان، همکاری با مراکز خیریه، سرمایه‌گذاری و … می‌کنند، در حالی که عده‌ای حاضر نیستند یک ریال از پولشان را حتی برای نیاز خودشان (خرید دارو، مراقبت) خرج کنند. این موضوع بستگی به میزان قدرت و استقلال سالمند دارد. در برخی موارد عدم توانایی مدیریت صحیح مالی نیز میتواند یکی از نشانه‌های آلزایمر باشد.
راه‌حل:
- با وجود اینکه سالمند حق دارد پول خود را هرگونه که بخواهد خرج یا پس‌انداز کند اما اگر تشخیص دهید که صلاحیت برنامه‌ریزی مالی را ندارد باید به این امر رسیدگی کنید.
- در صورتی که سالمند در گذشته مشکل مالی یا ترس از عدم توانایی تشکیل زندگی مرفه برای خانواده را داشته ممکن است در سالمندی در خرج کردن پول خود بسیار صرفه‌جویی کند. در این صورت او را از شرایط موجود، ذخایر مالی و نیازهایش آگاه کنید و از میزان هزینه‌هایی که از جیب خود برای پرداخت مخارج او صرف کرده‌اید صحبت کنید.
- سعی کنید لزوم هزینه کردن یا پس‌انداز بیشتر را برای وی با مثال‌های عینی بیشتر روشن کنید.
- به منظور برنامه‌ریزی مالی میتوانید از شخص دیگری کمک بگیرید، کسی که نظرات وی مورد احترام سالمند باشد.
- در صورت وجود بیماری‌هایی مانند آلزایمر که توان تصمیم‌گیری مناسب را از سالمند می‌گیرد، میتوانید نسبت به تعیین قیم به صورت قانونی اقدام کنید.
- درخواست تمام توجه و زمان شما به خودشان
در صورتی که علی رغم توانایی سالمند در انجام برخی کارها، تمامی کارها را مراقب انجام دهد سالمند به او وابسته شده و انتظار دارد تمام کارهایش را مراقب انجام دهد. این مسئله برای مراقب زمان‌بر و خسته‌کننده خواهد بود.
راه‌حل:
- بهتر است اولویت‌های خود را نیز در نظر داشته باشید، در غیر اینصورت مسئولیت مراقبت به یک وظیفه تمام‌وقت برای شما تبدیل خواهد شد. بنابراین بهتر است برای سالمندی که علی رغم توانایی انتظار دارد تمام کارهایش را شما انجام دهید محدودیت‌هایی قائل شوید.
- تا جای ممکن از ابتدا برای حفظ حداکثر قدرت و استقلال سالمند تلاش کنید و کارهایی را که در توان آنها است، به ویژه کارهای شخصی را به خودش بسپارید.
- سعی کنید سالمند را در انجام کارها با خود مشارکت دهید.
- با توجه به توانمندی‌های سالمند او را در فعالیت‌های گروهی مثل جلسات کتابخوانی، کلاس‌های هنری و … ثبت نام کنید. سرگرم شدن با افراد دیگر باعث کاهش احساس تنهایی در سالمند شده و وابستگی او به شما کمتر خواهد شد.
- در حفظ روابط اجتماعی سالمند بسیار بکوشید. میتوانید اعضای خانواده یا دوستان او را به خانه دعوت کنید تا اوقاتی را با هم سپری کنند و شما بتوانید برای مدتی زمان آزاد داشته باشید و به کارهای خود رسیدگی کنید.
- عدم رعایت بهداشت
- مسئله حمام نرفتن، عدم تعویض لباس و رعایت بهداشت شخصی نیز مشکلی رایج در بین سالمندان است. علی رغم اینکه با افزایش سن توانایی کنترل مسائل مختلف کاهش می‌یابد، حمام رفتن و تعویض لباس مسئله‌ای قابل کنترل است. اما در بعضی مواقع هرچه برای حمام رفتن و تعویض لباس به سالمند اصرار کنید با مقاومت بیشتری از جانب وی مواجه می‌شود. ممکن است علت این امتناع افسردگی باشد. کاهش حس بینایی و بویایی نیز این مشکل را تشدید می‌کند و ممکن است سالمند متوجه بوی بد بدن یا کثیفی لباس‌ها نشود یا اگر وی دچار مشکل ضعف حافظه نیز باشد باعث می‌شود متوجه مدت زمان طولانی که به حمام نرفته است نگردد. از طرفی ترس و احساس ناراحتی نیز میتواند نقش عمده‌ای در مقاومت آنها داشته باشد. بیشتر سالمندان از لیز خوردن و افتادن در حمام می‌ترسند و از درخواست کمک برای حمام کردن خجالت می‌کشند.
راه‌حل:
- در اولین قدم باید علت امتناع از حمام رفتن را تشخیص داد. اگر مشکل افسردگی است با پزشک در این مورد صحبت کنید. اگر سالمند خجالت می‌کشد از اعضای خانواده خود برای حمام رفتن کمک بگیرد از یک مراقب کمک بگیرید. اگر ترس از آب و لیز خوردن وجود دارد، بدین منظور صندلی‌های خاص و محصولات دیگری ساخته شده که می‌توانند کمک کننده باشند. اگر سالمند آلزایمر دارد و از حمام رفتن می‌ترسد باید با ملایمت با وی رفتار کرده و نیازی نیست در یک نوبت او را حمام دهید، یعنی میتوانید قسمت‌های مختلف بدن را در چند نوبت حمام دهید.
- تا جای ممکن با هماهنگی سالمند برنامه منظمی برای اقدامات بهداشتی مثل استحمام، کوتاهی ناخن، تعویض لباس، آرستگی مو و … در نظر بگیرید.
- سعی کنید حداکثر ایمنی را برای سالمند رعایت کنید تا او از این جهت اطمینان پیدا کند. مثلاً در حمام دستگیره‌های مناسب، پادری‌های ضد لغزش، صندلی مخصوص و دوش دستی تعبیه کنید.
- به راحتی انجام امور بهداشتی دقت کنید. برای مثال برای استحمام از شیرهایی با تظیم دمای اتوماتیک استفاده کنید.
- وسایل بهداشتی مورد نیاز سالمند مثل لباس زیر، ناخن گیر، برس، وسایل حمام و … را به آسانی در دسترس سالمند قرار دهید.
- در صورت نیاز سالمند به کمک حتما او را همراهی کرده و به او این اطمینان را بدهید که همواره مراقب او خواهید بود.
با در نظر داشتن شرایط سالمند و درک موقعیت، انتظارات واقع‌بینانه‌ای از او داشته باشید. توقع نداشته باشید سالمند شما همچون شما در استحمام خود دقت داشته باشد.