ضربه شكمی به هر نوع جراحت و ضربه به ناحیه شكم گفته می‌شود. شكم به وسیله لگن و تعدادی از دندههای قفسه سینه محافظت می‌شود. وسایلی كه برای محافظت از بدن در تصادفات وسایل نقلیه استفاده می‌شوند همانند كمربند ایمنی و كیسه هوا، اگر درست استفاده نشوند می‌توانند به شكم آسیب برسانند.
انواع ضربه‌های شایع وارد شده به شکم
ضربه می‌تواند نافذ و یا غیرنافذ باشد و در هر دو نوع ممكن است آسیب به اندام‌های درون حفره شكمی را در پی داشته باشد. شكم محل قرار گرفتن اندام‌های متعددی مانند معده، روده، طحال، كبد، لوزالمعده، كیسه صفرا، صفاق، كلیه، حالب، مثانه، رحم، غدد فوق كلیوی، تخمدان‌ها و آپاندیس است.
شایع‌ترین عضوی كه در ضربه غیرنافذ صدمه میبیند طحال است و شایع‌ترین عضوی كه در ضربه نافذ آسیب میبیند روده‌ها هستند.
علائم و نشانه‌ها
علائم شایع ضربه وارده شده به شکم:
- درد شكم
- سفتی شكم
- كبودی سطح خارجی شكم است.
- احساس گیجی و سبكی سر
- كاهش فشارخون به دلیل خون‌ریزی داخلی
- تاری دید
- بروز علائم شوك مانند رنگ پریدگی، بی‌قراری و غش كردن
عوارض احتمالی
عوارض احتمالی ضربات وارد شده به شکم:
- ضربه وارد شده به شكم خطر از دست رفتن خون و نیز عفونت داخلی را به دنبال خواهد داشت.
- در ضربات وارده به شکم بزرگ‌ترین خطر آسیب و خون‌ریزی در طحال و كبد و سپس آسیب به معده و روده است. كبد شایع‌ترین اندامی است كه به دنبال ضربه به شكم، آسیب میبیند.
تشخیص
تشخیص ضربات وارد شده به شکم، توسط پزشک با گرفتن شرح حال و معاینه دقیق بیمار صورت می‌گیرد و در صورت نیاز از دیگر روش‌های تشخیصی از جلمه روش‌های زیر استفاده می‌شود.
- سونوگرافی
- سی تی اسکن
- روش‌های آزمایشگاهی
در صورت وارد شدن ضربه به شکم در شرایط زیر به پزشک مراجعه کنید:
- پس از آسیب به شکم جهت بررسی اندام‌های داخلی
- در صورتی که علائم با درمان به سمت بدتر شدن رفت.
- درد شدید در محل عمل جراحی
- درد و قرمزی در محل زخم
- ترشح چرکی از زخم
- خون‌ریزی از محل
- تب و لرز
- بی‌اشتهایی
- در صورت مشاهده دیگر علائم نگران کننده.
درمان
درمان ضربات وارد شده به شکم:
- جراحی
درموارد اورژانس، درمان جراحی به صورت لاپاراتومی (برش جراحی شكم كه منجر به باز شدن حفره شكمی می‌شود) انجام می‌شود.
- درمان حمایتی
برخی جراحت‌های خفیف بدون جراحی بهبود می‌یابند. ولی ممكن است چند روز در بیمارستان بستری شوید. پزشک مراقبت‌های لازم مثل تزریق خون را انجام می‌دهد تا خون‌های از دست رفته جبران شود.
اگر قرار شد عمل جراحی برای شما انجام شود مراقبت‌های زیر را انجام دهید:
- از نیمه شب قبل از عمل باید ناشتا باشید.
- شب قبل از عمل استحمام کرده و موهای ناحیه مورد نظر را بتراشید.
- قبل از رفتن به اتاق عمل باید کلیه لباس‌های خود را درآورده و لباس مخصوص اتاق عمل را بپوشید.
- باید کلیه وسایل نظیر زیورآلات، دندان مصنوعی و … را درآورید.
- در صورت داشتن آرایش یا لاک ناخن، باید آن‌ها را پاک کنید.
- در صورت داشتن بیماری خاصی حتماً پزشک خود را در جریان بگذارید.
- پزشک معالج را از کلیه داروهای مصرفی خود آگاه سازید.
- ممکن است پزشک به شما توصیه کند که مصرف برخی داروهای خاص مانند آستامینوفن و ایپوبروفن را قبل از عمل متوقف کنید. این داروها منجر به رقیق شدن خون شده و احتمال خون‌ریزی را افزایش می‌دهند.
- در صورت نیاز برای شما لوله معده گذاشته می‌شود.
- پس از جراحی روده، تا زمانی که پزشک اجازه نداده است بیمار نباید چیزی بخورد.
- پس از عمل، رژیم غذایی مایع برای بیمار تجویز می‌شود و به تدریج در صورت توانایی بیمار، رژیم غذایی عادی آغاز می‌شود.
- در صورت نیاز برای بیمار سوند ادراری گذاشته می‌شود.
- تنفس عمیق و سرفه به خروج ترشحات راه هوایی کمک كرده و از بروز مشكلات تنفسی جلوگیری می‌کند. باد کردن بادکنک نیز می‌تواند برای انجام این کار موثر باشد.
- از دستکاری لوله‌ها و سرم متصل به خودداری کنید.
- جهت بهبود گردش خون، با نظر پزشک پس از عمل از تخت خارج شده و با کمک تیم مراقبتی یا همراه خود راه بروید.
- در هنگام خروج از تخت ابتدا كنار تخت نشسته و پاها را آویزان كنید اگر دچار سرگیجه و تهوع نشدید در مدت چند دقیقه كنار تخت ایستاده و سپس با كمک راه بروید.
- در صورت داشتن درد، پرستار مربوطه را در جریان قرار دهید تا اقدامات لازم برای تسکین درد شما انجام گیرد.
در صورت وجود سوند ادراری نکات زیر را به خاطر بسپارید:
- كیسه ادرار را بالاتر از سطح بدن قرار ندهد زیرا ادرار آلوده وارد مثانه شده و باعث عفونت مثانه می‌شود.
- كیسه تخلیه ادرار نباید با زمین تماس داشته باشد بهتر است به صورت قلاب‌هایی از لب تخت آویزان باشد.
- از دست كاری بی‌دلیل لوله و كیسه تخلیه خودداری كنید و مایعات فراوان بنوشد.
- پس از خارج کردن سوند ادراری هر 3 ساعت یكبار ادرار كند.
پس از ترخیص در صورت بروز هر یک از علائم زیر مجددا به اورژانس یا پزشک مراجعه کنید:
- بروز تب یا حملات لرز
- بروز درد شدید در هر یک از قسمت‌های شکم یا پهلوها
- درد بسیار شدید در کل شکم که با حرکت کردن بدتر شود.
- درد تیر کشنده به پشت یا هر یک از شانه‌ها
- درد شکم همراه با سفت و محکم شدن آن (شبیه به سنگ یا تخته چوبی)
- برجستگی یا بیرون زدن یک توده (به خصوص هنگام فعالیت یا سرفه کردن یا زور زدن) از محل زخم یا از هر بخشی از دیواره‌ی شکم (فتق)
- تهوع یا استفراغ
- بی‌اشتهایی شدید یا عدم توانایی در خوردن و آشامیدن
- تنگی نفس یا سختی تنفس
- سرفه‌های شدید و ناگهانی
- درد یا سنگینی قفسه‌ی سینه یا تپش قلب شدید
- ضعف و بی‌حالی شدید یا کاهش سطح هوشیاری (بی‌هوشی)
- رنگ پریدگی، تعریق یا سرد شدن اندام‌ها
- سرگیجه و احساس سبکی سر
- زرد شدن قسمت سفید چشم‌ها یا پوست صورت
- مدفوع یا استفراغ خونی (خون روشن یا سیاه رنگ)
- عدم توانایی در دفع گاز و مدفوع و بزرگ شدن شکم (یبوست و نفخ شدید)
- بروز کبودی در اطراف ناف یا پهلوها
- احتباس ادرار یا عدم توانایی دفع ادرار
- احساس سختی و درد در هنگام دفع ادرار
- وجود خون در ادرار
- آسیب یا پارگی بخیه‌ها و باز شدن مجدد زخم
- درد شدید، تورم یا قرمزی محل زخم
- خروج چرک یا ترشحات سبز رنگ از زخم یا تشدید ترشحات اولیه یا استشمام بوی بد از زخم
- خون‌ریزی مجدد از زخم به طوری که پس از 15-10 دقیقه فشار مداوم روی محل زخم متوقف نشود.
- بروز خطوط قرمز رنگ و برجسته در اطراف محل زخم
پس از ترخیص تا زمان بهبودی به نکات و توصیه‌های زیر توجه کنید:
- بخیه‌ها را پس از 24 ساعت می‌توانید به آرامی با آب گرم و صابون بشوئید، اما به هیچ وجه آن‌ها را به مدت طولانی در آب غوطه‌ور نکنید (مثلا در وان حمام، استخر، …) چون تماس زیاد با آب باعث کاهش سرعت بهبود زخم و افزایش احتمال عفونت می‌شود.
- بخیه‌ها را بلافاصله با ملایمت خشک کنید، برای این کار از یک پارچه‌ی نخی سبک و کاملا تمیز که فقط به این کار اختصاص داده‌اید یا گاز استریل استفاده کنید و به هیچ وجه از پنبه یا دستمال کاغذی استفاده نکنید، دقت کنید که برای خشک کردن نباید پارچه را روی زخم به سختی بکشید و فقط از حرکات ضربه‌ای ملایم استفاده کنید.
- پس از شستشو می‌توانید روی زخم را با یک لایه‌ی نازک پماد آنتی بیوتیک (در صورت تجویز هنگام ترخیص) بپوشانید (برای این کار از گوش پاک‌کن استفاده کنید)، اما به هیچ وجه از الکل، بتادین، آب اکسیژنه، محلول‌های ضدعفونی کننده، کرم‌های آرایشی یا نرم کننده، روغن‌های معطر یا پمادهای کورتونی روی زخم استفاده نکنید، این مواد باعث تحریک پوست، بروز حساسیت و عفونت و تاخیر در ترمیم زخم خواهند شد.
- در صورتی که زخم شما پانسمان شده است حتما تا زمانی که پزشک به شما هنگام ترخیص توصیه کرده زخم را پوشیده نگاه دارید، در این صورت حداقل 48 ساعت پانسمان را به شکل اولیه حفظ کرده و سپس بعد از هر بار شستشوی زخم آن را با یک پانسمان سبک بپوشانید.
- خارش خفیف زخم در روزهای ابتدایی طبیعی است، در این موارد از خاراندن زخم خودداری کنید و فقط پوست را ماساژ دهید، ترشح خفیف به صورت مایع زرد کم‌رنگ، رقیق و آبکی نیز در روزهای اول از زخم طبیعی است.
- در روزهای اول ممکن است احساس درد و سوزش خفیف در محل زخم داشته باشید که برای رفع آن می‌توانید از استامینوفن استفاده کنید، ترکیبات حاوی آسپیرین و بروفن ممکن است باعث بروز خون‌ریزی شوند.
- در صورتی که هنگام ترخیص برای شما آنتی بیوتیک تجویز شده است دارو را در زمان معین مصرف کرده و دوره‌ی درمان را کامل کنید.
- هنگام استراحت، به پهلو یا پشت بخوابید و از خوابیدن روی شکم خودداری کنید.
- از انجام فعالیت‌های جسمی شدید و سنگین که باعث فشار یا ضربه به محل زخم می‌شود در طول 2 هفته‌ی آینده خودداری کنید چون اگر دوباره به همان محل قبلی ضربه یا فشار وارد شود ممکن است باعث آسیب بخیه‌ها یا باز شدن دوباره‌ی زخم شود.
- از انجام فعالیت‌هایی که نیاز به بالا نگاه داشتن سر، شانه‌ها و بازوها و کشیده شدن پشت و کمر به سمت بالا دارد (مثل آویزان کردن پرده‌ها، تعویض لامپ لوسترها، برداشتن اجسام از قفسه‌های بلند) خودداری کرده و از نردبان‌هایی با ارتفاع مناسب به شکلی که نیاز به بالا بردن گردن و بازوها و کشیده شدن پشت و کمر نباشد استفاده کنید.
- از بلند کردن و حمل بارها، اجسام، کیف یا کوله پشتی‌های سنگین و کودکان، همچنین انجام فعالیت‌های ورزشی شدید و سنگین، شنا کردن و دوچرخه سواری اجتناب کنید.
- از رانندگی طولانی مدت خودداری نمایید.
- از باقی ماندن در یک وضعیت طولانی به ویژه در حالت نشسته (مثلا هنگام مطالعه یا کار با کامپیوتر) خودداری کنید و هر 20 الی 30 دقیقه یک بار وضعیت خود را تغییر داده یا چند قدم راه بروید.
- وجود این زخم محدودیت غذایی برای شما ایجاد نمی‌کند، اما توصیه می‌شود برنامه‌ی غذایی خود را به شکلی تنظیم کنید که دچار یبوست نشوید چون این مساله باعث ایجاد فشار بر روی بخیه‌ها و تاخیر در ترمیم می‌شود.
- بهتر است تا زمان ترمیم زخم از میوه‌ها، سبزیجات و آبمیوه‌های سرشار از ویتامین ث مثل مرکبات، لیمو ترش، گوجه فرنگی، توت فرنگی، آب لیمو و آب پرتقال بیشتر استفاده کنید، ویتامین ث باعث سریع‌تر شدن روند ترمیم زخم و بهبودی می‌شود.
- در صورت امکان تنها از توالت فرنگی استفاده کنید (می‌توانید یک توالت فرنگی متحرک به شکل صندلی که در داروخانه‌ها موجود است جهت استفاده در مکان‌های مختلف تهیه کنید).
- در صورتی که در اورژانس برای شما عکس برداری (رادیوگرافی) یا سی تی اسکن انجام شده است، آن را تا زمان بهبود کامل نزد خود نگاه دارید چون در صورت بروز عوارضی مانند عفونت جهت مقایسه به آن نیاز خواهد شد.
- در صورت امکان تا زمان کشیدن بخیه‌ها روزانه دو مرتبه دمای بدن خود را با تب‌گیر اندازه گیری کنید.
- روزانه زخم خود را از نظر بروز علائم زیر بررسی نمایید:
- تورم و قرمزی اطراف محل زخم
- وضعیت ترشحات
- خون‌ریزی
- خطوط قرمز رنگ برجسته اطراف زخم
پس از ترخیص تا هنگام بهبودی به نکات و توصیه‌های زیر توجه کنید:
- درد ناحیه‌ی دیواره ی شکم و عضلات آن معمولا پس از 3-2 روز بهبود نسبی می‌یابد اما گاهی تا 2 هفته ادامه پیدا می‌کند.
- از استراحت مداوم در بستر بیش از 2-1 روز پرهیز کنید و به فعالیت‌های روزمره‌ی خود بازگردید، چون استراحت طولانی مدت باعث ضعف و خشکی عضلات می‌شود (البته از انجام حرکات و فعالیت‌های سریع، ناگهانی، طولانی مدت، پیوسته و شدید که باعث فشار مستقیم بر شکم یا تشدید درد می‌شوند، اجتناب کنید).
- جهت کنترل درد از ترکیبات استامینوفن استفاده کنید، در صورتی که هنگام ترخیص داروی خاصی برای شما تجویز شده است تنها همان دارو را مصرف نمایید، توجه کنید که استفاده از ترکیبات حاوی آسپیرین یا بروفن ممکن است باعث بروز خون‌ریزی شود.
- به هیچ وجه بدون دستور پزشک اقدام به استفاده از داروهای کورتونی (انواع قرص و آمپول) به طور خودسرانه نکنید، این داروها می‌توانند عوارض خطرناک و مهمی ایجاد کنند که اغلب درمان پذیر نیستند.
- در صورتی که برای درمان سایر بیماری‌ها داروی خاصی به طور مداوم مصرف می‌کنید (مثل انواع ترکیبات کورتون‌دار) به هیچ وجه شخصا اقدام به قطع یا تغییر میزان مصرف آن نکنید و جهت ادامه‌ی درمان با پزشک مشورت کنید.
- هنگام استراحت، به پهلو یا پشت بخوابید و از خوابیدن بر روی شکم پرهیز نمایید.
- از انجام فعالیت‌های جسمی شدید، سنگین و طولانی مدت که باعث فشار یا ضربه به شکم و پهلوها می‌شود در طول 2 الی 4 هفته‌ی آینده خودداری کنید.
- از انجام فعالیت‌هایی که نیاز به بالا نگاه داشتن سر، شانه ها و بازوها و کشیده شدن پشت و کمر به سمت بالا دارد (مثل آویزان کردن پرده‌ها، تعویض لامپ لوسترها، برداشتن اجسام از قفسه‌های بلند) خودداری کرده و از نردبان‌هایی با ارتفاع مناسب به شکلی که نیاز به بالا بردن گردن و بازوها و کشیده شدن پشت و کمر نباشد استفاده کنید.
- از بلند کردن و حمل بارها، اجسام، کیف یا کوله پشتی‌های سنگین و کودکان، همچنین انجام فعالیت‌های ورزشی شدید و سنگین، شنا کردن و دوچرخه سواری تا 4 هفته اجتناب کنید.
- از پله‌ها تا حد امکان بالا و پایین نروید و در صورت لزوم این کار را با آهستگی و با تکیه بر نرده یا دیوار انجام دهید و پس از طی هر 3-2 پله مدت کوتاهی ایستاده و استراحت کنید.
- در صورت امکان تنها از توالت فرنگی استفاده کنید (می‌توانید یک توالت فرنگی متحرک به شکل صندلی که در داروخانه‌ها موجود است جهت استفاده در مکان های مختلف تهیه کنید).
- از رانندگی طولانی مدت خودداری نمایید.
- از باقی ماندن در یک وضعیت طولانی به ویژه در حالت نشسته (مثلا هنگام مطالعه یا کار با کامپیوتر) خودداری کنید و هر 30-20 دقیقه یک بار وضعیت خود را تغییر داده یا چند قدم راه بروید.
- از هرگونه تغییر حالت ناگهانی (مثلا از حالت نشسته به ایستاده) پرهیز کنید و هنگام برخاستن از رختخواب ابتدا برای چند دقیقه بنشینید سپس به آرامی برخیزید.
- زمانی که در منزل تنها هستید از رفتن به حمام خودداری کنید و هنگام تنهایی در منزل همواره گوشی تلفن یا تلفن همراه خود را در دسترس و نزدیک خود قرار دهید.
- این آسیب محدودیت غذایی برای شما ایجاد نمی‌کند، اما توصیه می‌شود برنامه‌ی غذایی خود را به شکلی تنظیم کنید که دچار یبوست نشوید چون این مساله باعث ایجاد فشار بر روی دیواره‌ی شکم می‌شود.
- مایعات کافی مصرف کرده، به میزان مناسب آب بنوشید و از تشنگی طولانی مدت جلوگیری کنید.
- در صورتی که در اورژانس برای شما عکس برداری (رادیوگرافی) یا سی تی اسکن انجام شده است، آن را تا زمان بهبود کامل نزد خود نگاه دارید چون در صورت بروز عوارضی مانند عفونت جهت مقایسه به آن نیاز خواهد شد.