آسم یک بیماری تنفسی غیرعفونی و غیر واگیر است که در آن راههای هوایی که مسیر عبور هوا (پس از بینی و حلق و نای) به سمت ریهها هستند تنگ و باریک شده و هوای کافی به خوبی و آسانی به ریهها و داخل بدن نمیرسد و باعث بروز علائم زیر میشود:
- سرفه
- تنگی نفس و سختی تنفس
- گرفتگی و سنگینی قفسهی سینه
- خس خس سینه و تنفس صدادار

شدت علائم همیشه ثابت نبوده و به شکل دورهای با فاصلهی زمانی متفاوت بروز میکنند، که در این فواصل فرد برای مدتی (از چند ساعت تا چند روز یا حتی چند ماه) کاملا بدون علامت بوده و به کار و فعالیت عادی خود میپردازد. بنابراین بیمار مبتلا به آسم گاهی کاملا بدون علامت است، برخی از مواقع دچار علائم خفیف تا متوسطی میشود که با دارو برطرف میگردد و نیز گاه دچار علائم شدید و حملات حادی خواهد شد که به راحتی با مصرف داروهای همیشگی بهبود نمییابد و نیاز به مراجعه به بیمارستان و درمانهای ویژه دارد. طول مدت باقی ماندن علائم متفاوت بوده و از چند دقیقه یا ساعت تا چند روز متغیر است اما اغلب در طول 2-1 روز بهبود مییابد، هرچند معمولا نمیتوان علت دقیق بیماری را مشخص کرد اما عوامل زیر در بسیاری از افراد ممکن است باعث بروز علائم و حتی ایجاد حملهی شدید آسم شوند:
- گرد و خاک و غبار (مثل گرد و غبار اسباب منزل و مبلمان)
- گلها و گیاهان (به خصوص گردهی گلها)
- آلودگی هوا و دوده و ذرات ریز معلق در هوا
- برخی غذاها (به خصوص گوجه فرنگی، هندوانه، ادویهها، فلفل قرمز، زعفران، سسها، غذاهای شور، آجیلهایی مثل بادام زمینی و گردو، غذاهای دریایی، کنسروها مثل ماهی تن، غذاهای آماده و بستهبندی، غذاهای دارای ترکیبات نگهدارنده یا رنگهای مصنوعی، انواع شکلات و شیرینی، نوشابهها)
- داروهای مختلف (آسپیرین، بعضی از داروهای ضد درد مثل بروفن و ناپروکسن، برخی از داروهای ضد فشارخون مثل آتنولول و پروپرانولول)
- انواع عطرها و اسانسها یا مواد آرایشی و بهداشتی معطر
- انواع ترکیبات به شکل افشانه و اسپری (مثل خوشبو کنندهی هوا، حشرهکش، پاک کنندهها، شیشه پاککن، اسپریهای ویژهی آرایش مو)
- اسیدها، مواد شیمیایی و نفتی یا شویندهها با بوی تند و سوزاننده (مثل مایع سفید کننده، جوهر نمک، مایع لوله بازکن، گازوییل، بنزین و تینر)
- انواع دود (مثل دود سیگار و تنباکو، دود هیزم و چوب و زغال، دود اگزوز اتومبیل، دود اجاقهای غذاپزی با شعلهی زیاد)
- انواع کپک و مواد فاسد
- پارچههای پشمی و پرزدار
- پر و کرک پرندگان و تماس با حیوانات (به خصوص پوست، مو و فضولات آنها)
- سوسک حمام و سایر حشرات خانگی
- سرمای شدید یا تغییر دمای ناگهانی و شدید
- خشکی هوا
- رطوبت شدید و فضاهایی با بخار آب اشباع (مثل سونا و چشمههای آب گرم)
- ابتلا به بیماریهای عفونی و ویروسی (مثل سرماخوردگی و آنفلوانزا)
- استرس، اضطراب و فشارهای روانی
- فعالیت جسمانی سنگین و ورزش (به خصوص در هوای سرد یا آلوده)
پس از ترخیص تا زمان بهبودی به نکات و توصیههای زیر توجه کنید:
- علت دقیق بروز حمله معمولا به سختی مشخص میشود، در صورتی که دقیقا علت بروز حملهی فعلی را نمیدانید و سابقهی حساسیت شناخته شدهای ندارید، عامل ایجاد آن احتمالا مادهی کاملا جدیدی است که در چند روز اخیر به تازگی با آن تماس داشته یا از آن استفاده کردهاید (انواع غذاها، داروها، مواد شیمیایی مختلف، عطر، لباس و …)، بنابراین با تمرکز کامل فهرستی از فعالیتهای اخیر خود مانند تماس با مواد مختلف، غذاهای مصرف شده (شامل کلیهی مواد اولیه) و حضور در مکانهای مختلف را یادداشت نمایید تا به یافتن عامل حساسیتزا کمک کند.
- در صورتی که هنگام ترخیص داروی خاصی (مثل کورتون خوراکی) برای شما تجویز شده است فقط همان دارو را طبق دستور و تا زمان معین شده مصرف کنید.
- درمان آسم در اغلب موارد نیاز به مصرف آنتی بیوتیک ندارد، بنابراین از مصرف خودسرانهی این داروها جدا خودداری کنید، اما در صورت تجویز حتما دارو را در زمان مشخص مصرف کرده و دورهی درمان را تا انتها کامل نمایید.
- از مصرف ترکیبات مختلف تزریقی یا خوراکی کورتوندار (مثل دگزامتازون، بتامتازون، هیدروکورتیزون، پردنیزولون) به طور خودسرانه و بدون دستور پزشک کاملا خودداری کنید و در صورتی که هنگام ترخیص برای شما از این گروه دارویی تجویز شده است تنها طبق دستور مصرف کرده و حتما در زمان مشخص شده دارو را قطع کنید.
- از ترکیبات گیاهی ناشناخته به عنوان دارو استفاده نکنید.
- در صورتی که برای بیماری خاصی داروهای دیگری را به طور دائم مصرف میکنید (مثل انواع کورتون یا داروهای ضد تشنج یا وارفارین ) حتما به پزشک خود اطلاع دهید، اما به هیچ وجه به طور خودسرانه مصرف دارو را تغییر نداده یا قطع نکنید.
- از مصرف خودسرانهی انواع داروهای ضد درد مثل آسپیرین و بروفن و داروهای ضد فشارخون مثل آتنولول و پروپرانولول (ایندرال) که باعث بروز حملهی آسم میشوند خودداری کرده و در صورت نیاز به چنین داروهایی به پزشک مراجعه کرده و ایشان را از وجود زمینهی آسم در خود مطلع کنید تا داروهای دیگری برای شما تجویز شود.
- اسپریهای خود را در زمان مشخص و به روش صحیح استفاده کنید، استفادهی منظم و دائم آنها حتی در زمانهای بدون علامت از بروز علائم و حملهها جلوگیری میکند.
- اسپریهایی به رنگ آبی (سالبوتامول) و سبز (آتروونت) معمولا اثر فوری دارند و برای درمان سریع علائم به کار میروند اما اثر آنها کوتاه و موقت است، بنابراین باید همواره و در هر شرایطی یکی از آنها (ترجیحا اسپری آبی) را همراه خود داشته باشید تا در صورت بروز هر یک از علائم (مثل تنگی نفس یا سرفه) بتوانید سریعا از آن استفاده کنید.

- به هیچ وجه بدون همراه داشتن اسپریهای آبی یا سبز از منزل خارج نشوید، توصیه میشود چند عدد از این نوع اسپری را تهیه کرده و در مکانهای مختلف مثل کیف دستی، ساک ورزشی، داشبورد اتومبیل و داخل میز کار خود قرار دهید.
- در صورتی که هنگام ورزش و فعالیت دچار بروز علائم میشوید میتوانید 15 دقیقه قبل از شروع ورزش از اسپری آبی استفاده کنید، هم چنین پیش از آغاز ورزش بدن خود را گرم و آماده سازی کرده و به آرامی شدت فعالیت را زیاد کنید و از ورزش کردن در هوای سرد خودداری نمایید.
- از مصرف غذاهای تحریک کننده که در بالا به نام بعضی ازآنها اشاره شد تا حد امکان خودداری نمایید.
- تماس خود با گلها و گیاهان (مثلا حضور در باغ یا پارک یا گل فروشی) را تا حد امکان محدود کرده و از نگهداری آنها در داخل منزل به ویژه اتاق خواب خودداری کنید.
- از صابونها یا مواد شویندهی معطر برای استحمام و شستن لباسها استفاده نکنید و از تماس طولانی مدت با مواد شویندهی دارای بوی تند خودداری نمایید.
- تا حد امکان از مایع سفیدکننده (وایتکس)، جوهر نمک و حشرهکش استفاده نکنید و هنگام استفادهی سایر افراد خانواده از آنها بهتر است از منزل خارج شوید.
- از تماس نزدیک با حیوانات، پرندگان و فضولات آنها اجتناب کرده و از ورود آنها به داخل منزل و اتاق خواب خود جلوگیری کنید.
- نظافت منزل را کاملا رعایت کرده، از تجمع گرد و غبار بر روی وسایل جلوگیری کنید و کلیهی وسایل را هر 3-2 روز یک بار کاملا تمیز و گردگیری نمایید.
- هنگام نظافت منزل دهان و بینی خود را با ماسک یا پارچهی مرطوب بپوشانید و از حداقل میزان مواد شیمیایی مثل شیشه پاککن یا پاک کنندهی سطوح استفاده کنید.
- پس از استفاده از انواع مواد شوینده و شیمیایی پنجرهها را برای مدتی باز نگاه دارید.
- فرش و موکتها را هر 7-4 روز یک بار به خوبی و با قدرت جارو بزنید و زیر فرشها را کاملا تمیز کنید، تا حد امکان از جاروبرقی استفاده نمایید.
- از انداختن فرش (به خصوص غیر دستباف) در اتاق خواب خود خودداری کنید.
- هنگام خوابیدن از ملحفههای کاملا نخی و بالش پنبهای استفاده کرده و هر 7-4 روز یک بار آنها را با آب گرم بشویید، هنگام شستشو از مایع سفید کنندهی غلیظ یا نرم کنندههای معطر استفاده نکرده و آنها را در هوای آزاد خشک کنید.
- از ایجاد کپک بر روی سطوح مختلف منزل (مثل کنارهی شیرهای حمام) یا مواد غذایی فاسد شونده جلوگیری کرده و محلهای مناسب رشد کپک (مثل کهنهها و اسفنجهای آشپزخانه، داخل ماشین لباسشویی و نقاط نمناک) را شناسایی و پاکسازی کنید.
- در صورت وجود تعداد زیادی سوسک حمام در منزل شما باید جهت نابودسازی کامل آنها و سمپاشی مناسب منزل اقدام کنید.
- از مصرف هرگونه مواد بهداشتی، آرایشی، شوینده و انواع عطر و اسپری با مارکها و اسامی جدید یا ناشناخته جدا خودداری کنید، به طور کلی مصرف این مواد را تا حد امکان کاملا کاهش دهید از مواد غیرضروری مانند رنگ یا اسپریهای آرایش مو، عطرهای تند و ترکیبات پاک کنندهی صورت استفاده نکنید.
- از استعمال سیگار و قلیان و نیز حضور در مکانهایی که دود آن وجود دارد (مثل قهوه خانهها) جدا خودداری نمایید.
- از تماس با هرگونه دود (مثل دود هیزم و چوب یا دود اگزوز ماشینها) دوری کنید.
- از شنا کردن در استخرهای عمومی خودداری کنید.
- در ساعات شلوغ و آلودهی روز (مثل ساعت 14-10) از حضور (به ویژه پیاده) در مناطق مرکزی و شلوغ و پرترافیک شهری کاملا خودداری کنید.
- تا حد امکان از حضور در پمپهای بنزین و پیاده شدن از ماشین در این محلها پرهیز کنید.
- در فصلهای شلوغ از مسافرت به مناطق پرتراکم و آلوده و غبارآلود خودداری کنید.
- هنگام حضور در هوای سرد دهان و بینی خود را کاملا با یک پارچه یا شال ضخیم بپوشانید.
- از انجام فعالیتهای سنگین جسمانی و خستگی شدید به ویژه در هوای سرد و خشک خودداری کرده و استراحت کافی داشته باشید.
- از حضور در مکانهای کاملا مرطوب و بدون تهویه و یا تماس با رطوبت گرم (مثل سونا و چشمههای آب گرم) پرهیز کرده و در صورتی که هوای منزل شما شدیدا خشک است از دستگاههای بخارساز سرد استفاده کنید.
- اصول بهداشتی و پیشگیری از بروز بیماریهای عفونی را کاملا رعایت کنید تا دچار سرماخوردگی و آنفلوانزا نشوید، ابتلا به این بیماریها باعث بدتر شدن علائم آسم میشوند، بهتر است سالیانه با مشورت پزشک خود واکسن آنفلوانزا را تزریق کنید.
- از عوامل ایجاد اضطراب، استرس و فشارهای عصبی، هیجانات عاطفی، واکنشهای شدید احساسی، بحث و مجادله تا حد امکان دوری کنید.
- افراد خانواده و نیز دوستان و همکاران نزدیک خود را از وضعیت بیماریتان آگاه کنید و به آنها کاملا آموزش دهید در صورت بروز حملهی تنفسی چگونه به شما کمک کنند.
- بر روی یک کارت یا کاغذ با خط خوانا ابتلا خود به بیماری آسم را نوشته و هنگام خروج از منزل آن را در کیف یا جیب خود در محلی که به راحتی قابل دسترسی باشد قرار دهید.
- در صورتی که به صورت مکرر و در تماس با مواد مختلف دچار بروز علائم شدید یا حمله میشوید به طوری که باعث اختلال در فعالیتهای روزمرهی شما شده است و هم چنین در صورتی که روزانه بیش از 6 نوبت نیاز به استفاده از اسپری آبی دارید یا در طول شب برای استفاده از آن بیدار میشوید توصیه میشود به پزشک متخصص مراجعه کنید تا تغییرات لازم در نوع درمان و میزان داروهای شما ایجاد شود.
درصورت بروز دوبارهی حملهی آسم به شکل زیر عمل کنید:
- آرام باشید و خونسردی خود را حفظ کنید.
- از حرکات سریع و شدید مثل دویدن و یا خروج ناگهانی به سمت فضای باز به خصوص در صورت سرد و خشک بودن هوای بیرون خودداری کنید.
- بر روی یک صندلی بنشینید و پشت خود را کاملا صاف نگاه دارید.
- به هیچ وجه تنها نمانید، کمک بخواهید، یک نفر باید در کنار شما باشد.
- همراه شما باید سریعا با مرکز اورژانس (آمبولانس) تماس بگیرد ( تلفن 115).
- سعی کنید آرام و عمیق نفس بکشید.
- از اسپری آبی رنگ 4 پاف پشت سر هم استفاده کنید.

- 4 نفس عمیق بکشید و 4 دقیقه صبر کنید.
- در صورت عدم هرگونه بهبودی مراحل 8 و 9 را دوباره تکرار کنید.
- این کار را تا رسیدن آمبولانس ادامه دهید.
- در صورت دسترسی به کپسول اکسیژن در منزل، هنگام تنفس پس از مصرف اسپری ماسک را بر روی بینی خود قرار دهید.
- از آشامیدن آب و مایعات یا استفاده از داروهای خوراکی کاملا خودداری کنید.
- به هیچ وجه شخصا اقدام به رانندگی نکرده و هم چنین جهت رسیدن به بیمارستان از خودروی شخصی استفاده نکنید و به اورژانس اطلاع دهید تا در طول راه هم اقدامات درمانی برای شما انجام شود.
در صورت بروز هر یک از علائم زیر مجددا به اورژانس یا پزشک مراجعه کنید:
- تشدید دوبارهی علائم و بروز حمله به شکل قبل با وجود مصرف داروها
- نیاز به استفادهی مکرر از اسپریهای سبز یا آبی با فاصلهی کمتر از 3-2 ساعت یا در طول شب
- بروز تنگی نفس شدید یا عدم توانایی در نفس کشیدن و احساس قطع تنفس
- درد یا سنگینی قفسهی سینه که با استراحت و استفاده از اسپریها (آبی و سبز) بهتر نشود.
- تند شدن و کوتاه شدن نفسها یا تنفس سطحی و صدادار
- سرفههای طولانی، پیوسته و شدید پشت سر هم
- سرفه همراه با خروج خلط زیاد و غلیظ (زرد یا سبز یا قهوهای) یا خروج خلط خونی
- بریده بریده و به سختی صحبت کردن یا عدم توانایی در تکلم
- گرفتگی و سفت شدن عضلات گردن هنگام تنفس
- سفت شدن یا به داخل کشیده شدن عضلات قفسه ی سینه و فرو رفتن (به داخل کشیده شدن) فضاهای بین دندهها هنگام تنفس
- سردرد یا سرگیجه یا سبکی سر و سیاهی رفتن چشمها
- رنگ پریدگی یا تعریق شدید
- سیاه شدن و کبودی لبها
- کبودی یا رنگ پریدگی انتهای انگشتان و ناخنها
- اختلال و سختی بلع یا بیرون ریختن بزاق (آب دهان) از دهان
- تورم زبان، حلق، گلو و لبها یا تورم اطراف چشم، صورت، دستها و پاها
- تب و لرز
- تهوع و استفراغ
- ضعف و بیحالی یا خواب آلودگی شدید یا کاهش سطح هوشیاری و بیهوشی
- بروز ضایعات پوستی گسترده و خارشدار (کهیر) به هم پیوسته، دردناک و متورم
اولین اقدام در کنترل آسم، شناسایی عواملی است که باعث شروع علائم آسم میشوند. تعداد و شدت حملات آسم را میتوانید با شناخت و پرهیز از تماس با محرکها و مواد حساسیتزا به صورت قابل توجهی کاهش دهید.
توصیهها
- رطوبت خانه و محیطهای دربسته را كاهش داده، در حد كمتر از 50 درصد نگه دارید.
- لباسهای شسته را داخل فضای منزل خشک نکنید.
- در صورت امکان از دستگاه تهویه استفاده کنید.
- پنجره یا درب آشپزخانه و حمام را حین و بعد از پختن غذا، شستشو و حمام کردن باز کنید یا از تهویه استفاده كنید.
- برای اجتناب از انتشار رطوبت به اتاق خواب، درهای داخلی را ببندید. قبل از خواب پنجرههای اتاق را باز کنید و یا تهویه آن را روشن نمایید.
- از تجمع گرد و غبار جلوگیری کنید. تعداد وسایلی که روی آنها گرد و غبار تجمع پیدا میکند را کاهش دهید.
- میزها و سطوح را با کهنه نمناک تمیز کنید.
- میزان آلودگی هوا و وجود گردههای گیاهی در هوا را بررسی كنید. در صورت بالا بودن آلودگی از فعالیت در خارج از منزل خودداری نمایید.
- سیگار نكشید و به هیچ کس اجازه ندهید در خانه یا نزدیک شما سیگار بکشد.
- در حد امکان از شومینه و بخاریهایی كه با چوب و یا زغال میسوزند، استفاده نكنید.
- از گرمای طبیعی و هوای آزاد استفاده كنید.
- اگر از دستگاه رطوبتساز و یا بخور استفاده میكنید برای پیشگیری از رشد قارچ آن را كاملاً تمیز كنید ولی بهتر است از آن استفاده نكنید مگر اینکه پزشک توصیه کند.
- اگر از دستگاه رطوبتزا استفاده میکنید، آب آن را هر روز عوض کنید.
- در حد امکان سالی یکبار سلامت سیستم تهویه مطلوب و دستگاه گرمازای منزل را توسط نمایندگی شرکت سازنده یا تعمیرکار ماهر مورد بررسی قراردهید.
- فیلتر دستگاه گرمازا و سیستم تهویه هوا را طبق دستورالعمل کارخانه تمیز یا تعویض کنید.
- در فصول گرده افشانی گلها (مانند بهار)، درها و پنجرهها را ببندید و شیشه اتومبیل را بالا بکشید.
- هفتهای یک بار به شکل مرتب و صحیح، خانه را نظافت کنید. ولی حتما ماسک بزنید، یا از فرد دیگری بخواهید این کار را انجام دهد.
- بر روی تشکها، بالشها و تختهای فنردار روکش ضد غبار بکشید تا بتوان آنها را زود به زود در آورده و تمیز کرد.
- از پردهها و فرشهای ضخیم در خانه کمتر استفاده كنید.
- در صورت امکان به جای فرش از کفپوشهای چوبی استفاده کنید.
- فرشها را بشویید و بیرون تکان دهید.
- وقتی خواستید جارو برقی جدیدی بخرید نوعی را انتخاب کنید که دارای فیلتر قوی باشد.
- از مبلهایی استفاده کنید که پارچه مخصوص دارند یا این که به وسیله چرم یا پلاستیک پوشیده شدهاند.
- به طور كلی حیوانات، به خصوص حیوان خزدار یا پردار را در خانه نگاه ندارید.
- اگر در خانه حیوانی دارید باید نكات زیر را رعایت كنید، حیوان را مرتبا طبق دستور دامپزشک حمام كنید. (هفتگی یا ماهیانه)
- مرتباً منزل را جاروبرقی بكشید.
- در صورت تجویز پزشک از فیلتر هوای مخصوص استفاده كنید.
- اجازه ورود حیوانات را به رختخواب ندهید.
- موادی را که در محل کارتان به آنها حساسیت دارید، را شناسایی و از آنها پرهیز کنید مانند: بخار رنگ یا خاک اره. در صورت لزوم و امکان، شغل یا محل کارتان را تغییر دهید.
- در منزل از مواد شوینده و تمیز کننده عطردار و بودار استفاده نکنید.
- در هوای سرد با یك شال و یا روسری روی صورت خود را بپوشانید.
- تا حد امکان از تماس با افرادی كه سرماخوردگی و یا عفونتهای دیگر تنفسی دارند خودداری كنید.
- در صورت تجویز پزشک واكسن آنفولانزا و پنوموكوك را بزنید.
- تا حد امكان از قرار گرفتن در مكانهای شلوغ و سربسته خودداری کنید.
- از تماس با موادی كه باعث ایجاد علائم میشوند اجتناب كنید مانند: بوهای شدید، عطرها و ادكلنها و محلولهای شوینده، اسپریها.
- از بالش یا تشكهای پر یا پشم استفاده نكنید. برای تشك و بالشها از پوششهای زیپدار استفاده كنید (پلاستیكی یا هر جنسی كه مورد تائید پزشك باشد) و آنها را هم هر 3- 2 سال عوض کنید.
- كلیه ملحفهها را هفتهای یكبار در آب داغ 55 درجه سانتیگراد بشویید و سپس با اتو خشك كنید و یا حداقل در آفتاب پهن كنید.
- اسباب بازیهای پارچهای را در كمد گذاشته و آنها را مرتب بشویید.
- برای کاهش رشد قارچها و میکروبها، آشپزخانه، زیرزمین و حمام را مرتب تمیز کنید.
- اگر اضافه وزن دارید آن را کاهش دهید.
- از هیجانات عاطفی و فشارهای روانی شدید (استرس) دوری کنید و یا آنها را مدیریت کنید.
- با ظهور اولین علائم عفونت (مانند تغییر رنگ خلط، بالارفتن درجه حرارت بدن، احساس خستگی و سنگینی در قفسه سینه) به پزشك مراجعه كنید.

- در صورت حساسیت به آسپرین یا سایر داروهای ضد التهاب مانند ایبوپروفن از آنها استفاده نکنید.
- در صورتی که پزشک موفق به پیدا کردن عوامل حساسیتزا نشد خود شما میتوانید اقدام به این کار کنید. به زمان و شرایط بروز حمله توجه کنید تا بتوانید عامل را تعیین و آن را حذف و یا از آن دوری کنید.
- در شیرخواران از طریق تغذیه با شیر مادر تا سن 6 ماهگی به پیشگیری از وقوع آسم و سایر حساسیتها کمک کنید (به خصوص در كودكانی كه سابقهی چنین بیماریهایی را در خانواده خود دارند).
- سعی کنید در ابتدای شروع تغذیه كمكی شیرخوار مواد حساسیتزا (زرده تخم مرغ، ماهی، سویا و …) به وی ندهید (در این خصوص با پزشك مشورت كنید).

