آتلکتازی شامل جمع شدن یک قسمت یا کل ریه است. این وضعیت هنگامی‌ رخ می‌دهد که کیسه‌های هوایی ریز درون ریه روی هم می‌خوابند یا احتمالاً از مایع پر می‌شوند.

آتلکتازی یکی از شایع‌ترین عوارض تنفسی بعد از عمل جراحی است. این وضعیت ممکن‌است به دنبال سایر بیماری‌های تنفسی رخ دهد از جمله تومورهای ریوی، ضربه به قفسه‌سینه، ادم ریوی (تجمع مایع در ریه‌ها) و نارسایی تنفسی. آتلکتازی می‌تواند تنفس را دشوار کند؛ به خصوص اگر فرد به بیماری ریه مبتلا باشد. درمان به علت و شدت این بیماری بستگی دارد.

علائم و نشانه‌ها

ممکن‌است علامت آشکاری برای آتلکتازی وجود نداشته باشد. اگر علامتی بروز کند، می‌تواند شامل یکی از موارد زیر باشد:

• تنفس سخت
• تنفس سریع و کم‌عمق
• خس‌خس سینه
• سرفه کردن

علل شایع

آتلکتازی از طریق انسداد مجاری هوایی یا فشار خارج از قفسه‌سینه (غیرانسدادی) اتفاق می‌افتد.

بی‌هوشی عمومی جهت انجام جراحی‌ها، ‌یک عامل شایع آتلکتازی است. بی‌هوشی الگوی منظم تنفس را تغییر می‌دهد و در تبادل گازهای ریوی تأثیر می‌گذارد. تقریباً هر کس که جراحی بزرگی انجام می‌دهد، مقداری آتلکتازی را تجربه می‎کند.

آتلکتازی ناشی از انسداد مجاری هوایی، ممکن‌است در موارد زیادی ایجاد شود که عبارتند از:

• پلاک مخاطی: پلاک مخاطی شامل تجمع ترشحات در مجاری هوایی است. معمولاً در حین و بعد از عمل جراحی اتفاق می‌افتد زیرا بیمار نمی‌تواند سرفه کند. داروهای تجویز شده در حین عمل باعث می‌شود بیمار نفس عمیق کمتری داشته باشد؛ بنابراین ترشحات طبیعی در مجاری هوایی جمع می‌شود. فشار منفی ریه‌ها در حین عمل به پاک کردن آن‌ها کمک می‌کند اما بعضی اوقات پلاک مخاطی باز هم ایجاد می‌شود. پلاک‌های مخاطی در کودکان، افراد مبتلا به بیماری ریوی و در هنگام حملات شدید آسم نیز شایع است.

• جسم خارجی: آتلکتازی در کودکانی که یک جسم خارجی مانند بادام زمینی یا یک قسمت کوچک اسباب بازی را وارد ریه‌های خود کرده‌اند، شایع است.
• تومور داخل راه هوایی: تومورهای مجاری هوایی می‌توانند راه هوایی را تنگ کنند.

علل احتمالی آتلکتازی غیرانسدادی شامل موارد زیر است:

• صدمه: ضربه به قفسه‌سینه به عنوان مثال ناشی از سقوط یا تصادف می‌تواند باعث شود که تنفس عمیق به دلیل درد مختل شود.
• پلورال افیوژن: این وضعیت شامل تجمع مایع بین لایه‌های پرده جنب (پرده دولایه‌ای که در قسمت داخلی قفسه‏سینه، ریه‌ها را می‌پوشاند) می‌شود.
• ذات‌الریه: انواع مختلفی از عفونت ریه می‌تواند منجر به آتلکتازی شود.
• پنوموتوراکس: نشت هوا به فضای بین ریه‌ها و دیواره قفسه‌سینه می‌تواند به طور غیرمستقیم باعث روی هم خوابیدن قسمت‌هایی از ریه شود.
• زخم شدن بافت ریه: زخم ممکن‌است در اثر آسیب، بیماری ریوی یا جراحی ایجاد شود.
• تومور: یک تومور بزرگ می‌تواند علاوه بر مسدود کردن راه هوایی، ریه را فشرده کند.

عوامل تشدید کننده خطر

عواملی که احتمال ابتلا به این وضعیت را بیشتر می‌کنند، عبارتند از:

• سن بالاتر
• هر شرایطی که بلع را دشوار می‌کند.
• عدم تغییر وضعیت در تخت
• بیماری‌های ریوی مانند آسم و بیماری انسدادی ریه
• جراحی‌های اخیر شکم یا قفسه‌سینه
• بی‌هوشی عمومی‌ اخیر
• ضعف عضلات تنفسی به دلیل تحلیل عضلانی، آسیب نخاعی یا وضعیت عصبی عضلانی دیگر
• داروهایی که ممکن‌است باعث تنفس کم‌عمق شوند.
• درد یا جراحتی که ممکن‌است باعث سرفه دردناک یا تنفس کم‌عمق شود از جمله درد معده یا شکستگی دنده
• سیگار کشیدن

عوارض احتمالی

آتلکتازی به شرط محدود بودن به ویژه در بزرگسالان، معمولاً قابل درمان است. عوارض زیر ممکن‌است ناشی از این وضعیت باشد:

• کمبود اکسیژن خون: آتلکتازی باعث می‌شود اکسیژن به کیسه‌های هوایی کمتر برسد.
• ذات‌الریه: خطر ابتلا به عفونت ریه تا زمان از بین رفتن آتلکتازی ادامه می‌یابد. تجمع ترشحات در این وضعیت ممکن‌است منجر به عفونت شود.
• نارسایی تنفسی: از دست دادن یک قسمت یا کل ریه به ویژه در نوزاد یا شخصی که مبتلا به بیماری ریوی است، می‌تواند بسیار خطرناک باشد.

تشخیص

معاینه پزشک و عکس ساده قفسه‌سینه ممکن‌است برای تشخیص این وضعیت لازم باشد. با این حال، آزمایش‌های دیگری نیز ممکن‌است برای تأیید تشخیص یا تعیین نوع یا شدت آتلکتازی انجام شود که شامل موارد زیر هستند:

سی.تی.اسکن: از آنجا که سی.تی.اسکن یک روش حساس‌تری نسبت به عکسبرداری ساده است، ممکن‌است گاهی اوقات به تشخیص بهتر علت و نوع آتلکتازی کمک کند.

پالس‌اکسیمتری: یک دستگاه کوچک که روی انگشت قرار می‌گیرد و میزان اکسیژن خون را اندازه‌گیری می‌کند و به تعیین شدت بیماری کمک می‌کند.

سونوگرافی از قفسه‌سینه: این روش به تشخیص تفاوت بین آتلکتازی و تجمع مایع درون ریه‌ها یا اطراف ریه‌ها کمک می‌کند.

برونکوسکوپی: پزشک با استفاده از این دستگاه، داخل مجاری هوایی را مشاهده و بررسی می‌کند تا بتواند علت انسداد را دریابد. این روش برای درمان نیز استفاده می‌شود.

درمان

درمان آتلکتازی بستگی به علت دارد. نوع خفیف ممکن‌است بدون درمان از بین برود. گاهی اوقات از داروها برای کاهش یا رقیق شدن ترشحات استفاده می‌شود. اگر این بیماری به دلیل انسداد باشد، ممکن‌است نیاز به جراحی یا سایر اقدامات درمانی باشد.

فیزیوتراپی قفسه‌سینه

روش‌هایی که به بیمار کمک می‌کنند تا بعد از عمل، نفس عمیق بکشد و ریه‌های خود را باز کند، شامل موارد زیرمی‎باشند:

• انجام تمرینات تنفس عمیق و استفاده از وسیله‌ای برای کمک به سرفه‌های عمیق که ممکن‌است به از بین بردن ترشحات و افزایش حجم ریه کمک کند.
• قرار دادن بدن به گونه‌ایی که سر بیمار پایین‌تر از قفسه‌سینه باشد. این امر به مخاط اجازه می‏دهد تا از ریه‌های بیمار بهتر تخلیه شود.
• ضربه زدن به قفسه‌سینه برای کنده شدن مخاط. همچنین می‌توان از دستگاه‌های مکانیکی پاکسازی مخاط استفاده کرد.

عمل جراحی

رفع انسداد راه‌های هوایی ممکن‌است با ساکشن مخاط یا برونکوسکوپی انجام شود. در طول برونکوسکوپی، پزشک به آرامی ‌یک لوله انعطاف‌پذیر را به سمت پایین گلوی هدایت می‌کند تا مجاری هوایی را پاک کند.

اگر تومور باعث ایجاد این وضعیت شود، ممکن‌است جراحی با یا بدون سایر روش‌های درمانی (شیمی‌درمانی یا پرتودرمانی) انجام شود.

درمان تنفسی

در بعضی موارد ممکن‌است لوله تنفسی لازم شود. فشار مداوم راه هوایی ممکن‌است در افرادی که به علت سرفه زیاد، ضعیف شده‌اند یا سطح اکسیژن خونشان بعد از جراحی کاهش یافته، مفید باشد.

پیشگیری

آتلکتازی در کودکان اغلب به دلیل انسداد در مجاری هوایی ایجاد می‌شود. برای کاهش خطر، اشیاء کوچک را دور از دسترس کودکان نگه داشته شود.

در بزرگسالان، این وضعیت معمولاً بعد از جراحی بزرگ رخ می‌دهد. می‌توان با پزشک جهت کاهش خطر بعد از عمل‌ جراحی مشورت کرد. برخی تحقیقات حاکی از آن است که ورزش‌های خاص تنفسی و تمرین عضلات تنفسی ممکن‌است خطر آتلکتازی را بعد از جراحی‌های خاص کاهش دهد.

تمرینات تنفس عمیق ممکن است به افزایش ظرفیت ریه‌ها کمک کنند. برای انجام این تمرین شما باید 5 تا 10 بار در ساعت عمیق نفس کشیده (هر نفس عمیق شامل وارد کردن هوا با سرعت به داخل ریه‌ها از طریق بینی، مکث و سپس خارج کردن هوای ریه‌ها به کندی و با دهان به صورت لب غنچه‌ای است)، پس چند بار با قدرت سرفه کنید و این کار را تکرار کنید، چون سرفه ناحیه جراحی شده با بالشتک یا پتوی تا شده حمایت شود تا درد کنترل شود و سرفه راحت‌تر باشد.