قلب چهارحفره و چهار دریچه دارد که جریان خون را در مسیر صحیح قرار می‌دهد. این دریچه‌ها عبارتند از دریچه میترال، دریچه سه گوش (سه لتی)، دریچه ریوی و دریچه‌ی آئورت و دو حفره به نام دهلیز راست وچپ ودو حفره به نام بطن راست وچپ. سرخرگ آئورت در حفره یا بطن چپ قرار دارد که خون کل بدن را ازبطن چپ گرفته و به اندام‌ها می‌برد. سرخرگ ریوی هم در حفره یا بطن راست قراردارد که خون را از قلب به ریه‌ها می‌برد. دریچه آئورت در ابتدای سرخرگ آئورت قراردارد. دریچه سرخرگ ریوی نیز در ابتدای سرخرگ ریوی است. در درون دهلیز راست، گروهی سلول به نام گره سینوسی وجود دارند که ضربان‌ساز طبیعی قلب است و پیام‌های الکتریکی ایجاد می‌کند. امواج الکتریکی از دهلیز به بطن‌ها منتقل می‌شوند و در آن‌جا با انقباض بطن، خون پمپاژ شده و وارد ریه‌ها و سراسر بدن می‌شود.

فیبریلاسیون دهلیزی عبارتست از ضربان نامنظم و اغلب سریع در قلب که معمولاً باعث کند شدن جریان خون در بدن می‌شود.

در این بیماری، در دو حفره‌ی فوقانی قلب (دهلیزها) ضربان نامنظم و بدون هماهنگ با دو حفره‌ی پایین قلب (بطن‌ها) رخ می‌دهد. علائم فیبریلاسیون دهلیزی عبارتند از لرزش قلب، تنگی نفس و ضعف.

نشانه‌های فیبریلاسیون دهلیزی همیشگی نیست اما گاهی ممکن است این نشانه‌ها شدت پیدا کرده و نیاز به درمان داشته باشد. فیبریلاسیون دهلیزی به تنهایی خطرناک نیست اما یک بیماری جدی پزشکی است که گاهی نیاز به درمان فوری دارد و اگردرمان نشود مشکلاتی به وجود می‌آورد.

فیبریلاسیون دهلیزی ممکن است باعث ایجاد لخته خون در قلب شود و ممکن است لخته تشکیل شده از آن‌جا به اندام‌های دیگر رفته و جریان خون را مسدود کند (ایسکمی).

درمان فیبریلاسیون دهلیزی شامل درمان دارویی و روش‌های دیگری برای اصلاح دستگاه هدایت الکتریکی قلب است.

علائم و نشانه‌ها

در بیماری فیبریلاسیون دهلیزی ضربان قلب منظم نیست و به همین خاطر قلب نمی‌تواند با هر بار پمپاژ، خون کافی به بدن برساند. بعضی از افراد مبتلا به فیبریلاسیون دهلیزی هیچ‌گونه علامتی ندارند و از بیماری خود بی‌خبر هستند اما در طول معاینه فیزیکی بیماری آن‌ها شناسایی می‌شود. افرادی که نشانه‌های این بیماری را تجربه کرده‌اند، علائمی مانند موارد زیر را بیان می‌کنند:

• احساس درد و لرزش در قفسه‌ی سینه
• تنگی نفس و ضعف و خستگی
• کاهش توانایی درانجام فعالیت
• احساس سبکی در سر

انواع فیبریلاسیون دهلیزی

• حاد

درفیبریلاسیون دهلیزی حاد ممکن است بیمار علائمی ناپایدار داشته باشد که از چند دقیقه تا چند ساعت طول کشیده و به خودی خود متوقف شوند.

–     مزمن یا طولانی مدت

–    دائمی

در این وضعیت ضربان قلب به حالت اولیه برنمی‌گردد و در اغلب موارد برای کنترل ضربان قلب نیاز به مصرف دارو وجود دارد. اغلب افراد مبتلا به فیبریلاسیون دهلیزی به منظور جلوگیری از لخته شدن خون، به طور دائم از رقیق کننده‌های خون استفاده می‌کنند.

علل شایع

گره دهلیزی سینوسی در ابتدای دهلیز راست قرار دارد که امواج الکتریکی را به دهلیزها ارسال می‌کند. این گره به عنوان گره پیشآهنگ عمل می‌کند. در یک ضربان عادی، امواج الکتریکی از دهلیزها عبور کرده و به قسمت تحتانی قلب (بطن‌ها) وارد می‌شوند.

گره دهلیزی بطنی درابتدای بطن‌ها قرارگرفته که امواج الکتریکی را از دهلیزها دریافت کرده و باعث انقباض بطن‌ها می‌شود در حالت طبیعی دهلیزها و بطن‌ها به یک اندازه منقبض و منبسط می‌شوند. در بیماری فیبریلاسیون دهلیزی، گره پیش‌آهنگ به هر دلیل مشکل پیدا می‌کند و به همین خاطر امواج الکتریکی از قسمت‌های مختلف دهلیز پرتاب شده و باعث بی‌نظمی در دهلیزها می‌شوند. به طوری که دهلیزها بیش‌تر از بطن‌ها منقبض و منبسط می‌شوند. اگر گره دهلیزی بطنی قادر نباشد تمامی این امواج الکتریکی  وارد شده به بطن‌ها را کنترل کند، فشار وارده به بطن سبب می‌شود که ضربان قلب از حد معمول بالاتر برود.

عوامل تشدید کننده خطر

عوامل خاصی ممکن است خطر ابتلا به فیبریلاسیون دهلیزی را افزایش دهند که شامل:

• سن

افراد مسن بیش‌تر در معرض خطر ابتلا به فیبریلاسیون دهلیزی هستند.

• بیماری‌های قلبی

عواملی مانند بیماری قلبی قبلی، مشکلات دریچه‌ای قلب، بیماری‌های مادرزادی قلبی، نارسایی احتقانی قلب، بیماری سرخرگ‌های کرونری، سابقه‌ی حمله‌ی قلبی و یا عمل جراحی قلب، خطر ابتلا به فیبریلاسیون دهلیزی را افزایش می‌دهند.

• فشارخون بالا

فشارخون بالا به خصوص اگر توسط دارو یا تغییر سبک زندگی به خوبی کنترل نشود، خطر ابتلا به فیبریلاسیون دهلیزی را افزایش می‌دهد.

• سایر بیماری‌های مزمن

برخی از بیماری‌ها مانند مشکلات تیروئید، قطع موقتی تنفس درهنگام خواب (آپنه خواب)، سندرم متابولیک، مرض قند (دیابت)، بیماری های مزمن کلیوی و یا بیماری های ریوی، خطر ابتلا به فیبریلاسیون قلبی را افزایش می دهند.

• نوشیدن الکل

نوشیدن الکل در برخی افراد، سرآغازی برای بیماری فیبریلاسیون دهلیزی است و خطر ابتلا به این بیماری را افزایش می‌دهد.

• چاقی

افراد چاق بیش‌تر در معرض خطر ابتلا به فیبریلاسیون دهلیزی هستند.

• سابقه‌ی خانوادگی

خطر ابتلا به فیبریلاسیون دهلیزی در بعضی از خانواده‌ها بیش‌تر است.

عوارض احتمالی

• سکته مغزی

بی‌نظمی ضربان در فیبریلاسیون دهلیزی باعث جمع شدن خون در دهلیز شده و احتمال تشکیل لخته خون را بالا می‌برد. اگر این لخته خونی، از قلب خارج شده و به مغز برسد، احتمال مسدود شدن جریان خون و سکته مغزی وجود دارد.

خطر سکته مغزی در فیبریلاسیون دهلیزی بستگی به سن، فشارخون بالا، سابقه نارسایی قلبی یا سکته مغزی قبلی و عوامل دیگری دارد. بعضی از داروها مانند رقیق کننده‌های خون، تاحد زیادی احتمال خطر سکته مغزی و یا آسیب‌های ناشی از لخته شدن خون را کاهش می‌دهند.

• نارسایی قلبی

اگر فیبریلاسیون دهلیزی کنترل نشود، ممکن است به ضعیف شدن قلب و نارسایی قلبی منجر شود. در این وضعیت قلب قادر به جریان انداختن خون کافی برای رسیدن به اندام‌های بدن نیست.

تشخیص

برای تشخیص فیبریلاسیون دهلیزی پزشک باید سوابق خانوادگی بیمار را بررسی کرده و معاینات جسمی انجام دهد. همچنین برای تعیین وضعیت بیمار نیاز به انجام روش‌های تشخیصی دیگری است مانند:

• گرفتن نوار قلب

در این روش سیم‌هایی به قفسه‌ی سینه، دست‌ها و پاها متصل می‌شود و به ثبت امواج الکتریکی قلب می‌پردازد. گرفتن نوارقلب یک روش ساده برای تشخیص اولیه فیبریلاسیون دهلیزی است.

• هولتر مانیتورینگ

کار این دستگاه ثبت فعالیت‌های قلب در طول ۲۴ ساعت است که پزشک با دیدن آن ضربان قلب بیمار را بررسی می‌کند. این دستگاه قابل حمل است.

• دستگاه ثبت اتفاقات

این وسیله یک دستگاه نوارقلب قابل حمل است که فعالیت‌های قلب بیمار را در طول چند هفته تا چند ماه زیرنظر می‌گیرد. این وسیله را بیمار در زمانی که ضربان قلبش بالا می‌رود، با فشاردادن یک دکمه فعال می‌کند و در این حال دستگاه به ثبت فعالیت‌های قلب می‌پردازد. پزشک با دیدن آن ضربان قلب بیمار را بررسی می‌کند.

• اکوکاردیوگرافی

در این روش با استفاده از امواج صوتی یک تصویر ویدیویی از قلب بیمار گرفته می‌شود.

• تست استرس یا تست ورزش

در این روش که به تست ورزش هم شناخته میشود، ضربان قلب بیمار در حالت ورزش کردن اندازه‌گیری می‌شود.

درمان

درمان فیبریلاسیون دهلیزی به مدت ابتلا به این بیماری و شدت علائم آن بستگی دارد.

اهداف درمان بیماری فیبریلاسیون دهلیزی عبارتند از:

• تنظیم مجدد ضربان قلب
• جلوگیری از لخته شدن خون

روشی که پزشک برای درمان انتخاب می‌کند، به عوامل زیادی بستگی دارد از جمله:

 آیا بیماربه مشکلات قلبی دیگری مبتلا است؟

 آیا بیمارمی‌تواند از داروهای کنترل کننده‌ی ضربان قلب استفاده کند؟

در موارد خاص ازروش‌های پرخطر مانند جراحی و یا استفاده از کاتتر استفاده می‌شود.

در برخی افراد، بیماری‌های زمینه‌ای مانند بیماری‌های تیروئید، ممکن است باعث شروع فیبریلاسیون دهلیزی شود. درمان بیماری‌هایی که علت به وجود آمدن فیبریلاسیون دهلیزی هستند به رفع مشکلات قلبی بیمار کمک می‌کند.

تنظیم مجدد ضربان قلب

بهترین حالت برای درمان فیبریلاسیون دهلیزی این است که ضربان قلب به وضعیت عادی برگردد برای تنظیم مجدد ضربان قلب، پزشکان ممکن است از روشی به نام “کاردیوورژن” استفاده کنند. استفاده از این روش بستگی به علل زمینه‌ای و مدت ابتلا به بیماری دارد.

کاردیوورژن به دو روش انجام می‌شود:

• درمان با برق

در این روش یک شوک الکتریکی از طریق صفحه‌های نازک فلزی قرارداده شده بر روی قفسه سینه به قلب داده می‌شود. شوک الکتریکی برای لحظه‌ای فعالیت قلب را متوقف می‌کند. با انجام این روش امکان دارد زمانی که قلب دوباره کار خود را آغاز کند، ضربان طبیعی آن از سر گرفته شود. این روش پس از مصرف داروی آرامبخش انجام می‌شود و بیمار شوک الکتریکی را احساس نمی‌کند.

• درمان با دارو

در این روش از داروهای ضد بی‌نظمی ضربان قلب استفاده می‌شود تا به بازگرداندن ضربان طبیعی قلب کمک کند. با توجه به شرایط بیمار، پزشک توصیه‌های لازم را در مورد مصرف داروهای خوراکی یا تزریقی جهت بازگشت ضربان طبیعی قلب انجام خواهد داد.

این کار در بیمارستان انجام می‌شود و در آن‌جا ضربان قلب بیمار مرتباً کنترل خواهد شد. اگر ضربان  قلب به حالت عادی خود بازگردد، پزشک معمولاً یک داروی خاص برای جلوگیری از عود بیماری فیبریلاسیون دهلیزی تجویز می‌کند.

قبل از انجام کاردیوورژن، ممکن است یک داروی رقیق کننده‌ی خون مانند وارفارین به منظور کاهش خطر لخته شدن خون و سکته‌ی مغزی به مدت چند هفته برای بیمار تجویز شود. در مواردی که فیبریلاسیون دهلیزی بیش‌تر از ۴۸ ساعت طول بکشد یا  پس از انجام کاردیوورژن برای جلوگیری از لخته شدن خون، به مدت ۴ هفته مصرف وارفارین لازم است حتی در صورتی که قلب ضربان طبیعی خود را بازیافته باشد.

البته پزشک قبل ازتجویز داروهای رقیق‌کننده‌ی خون از روش اکوکاردیوگرافی از طریق مری استفاده می کند تا وجود لخته‌ی خون را بررسی کند.

حفظ ضربان طبیعی قلب

پس از انجام کاردیوورژن الکتریکی، پزشک به منظور جلوگیری از بروز مجدد فیبریلاسیون دهلیزی، داروهای ضد آریتمی (بی‌نظمی) برای بیمار تجویزمی‌کند.

اگرچه ممکن است مصرف این داروها به حفظ ضربان طبیعی قلب کمک کنند اما مصرف این داروها مشکلاتی نیز به همرا ه دارد مانند: تهوع، سرگیجه و خستگی و به ندرت ممکن است باعث بی‌نظمی در  بطن‌ها بشوند. حتی با مصرف این داروها باز هم احتمال ابتلا به فیبریلاسیون دهلیزی بالا است.

کنترل ضربان قلب

ممکن است برای بیمار داروهایی برای کنترل ضربان قلب و بازگرداندن آن به حد طبیعی تجویز شود.

داروهای متعددی برای کنترل ضربان قلب موجود است مانند:

روش استفاده از کاتتر و جراحی

گاهی اوقات ممکن است داروها و یا روش کاردیوورژن برای کنترل فیبریلاسیون دهلیزی مؤثر واقع نشوند. در این موارد پزشک از روش‌های دیگری برای از بین بردن عامل بی‌نظمی در ضربان قلب استفاده می‌کند. این روش‌ها عبارتند از:

• سوزاندن بافت با کاتتر

در بیمارانی که به بیماری فیبریلاسیون دهلیزی مبتلا هستند، اما ضربان قلب آن‌ها تند نیست، فیبریلاسیون دهلیزی به علت تخلیه‌ی سریع امواج الکتریکی در مناطق خطرناک ایجاد شده است. این نقاط مانند سلول‌های ضربان‌ساز غیرطبیعی به جای آن‌که ضربان مؤثری داشته باشند، به سرعت از حفره‌های بالایی قلب پرتاب می‌شوند.

در روش سوزاندن با کاتتر، پزشک لوله‌ای بلند و نازک( کاتتر) را از کشاله‌ی ران وارد کرده و از طریق رگ‌های خونی آن را به قلب می‌رساند. الکترود موجود در سر کاتتر می‌تواند با استفاده از انرژی فرکانس رادیویی باعث تولید سرمای شدید و یا گرمای شدید در نقاط ایجاد کننده امواج نامنظم شود.

درمان فیبریلاسیون دهلیزی به روش جراحی ماز (MAZE)

این روش با عمل جراحی قلب باز انجام‌پذیر است. پزشکان با استفاده از یک چاقوی کوچک جراحی چند برش دقیق در حفره‌های بالایی قلب ایجاد می‌کنند تا دردیواره قلب زخم ایجاد کنند. از آن‌جا که بافت اسکار( جای زخم) قادر به عبوردادن امواج الکتریکی قلب نیست، وقتی امواج نابجا به این محل می‌رسند متوقف شده و ضربان قلب به حالت طبیعی برمی‌گردد. البته می‌توان با سرمادرمانی و یا امواج رادیویی نیز این بافت اسکار یا جای زخم را ایجاد کرد.

میزان موفقیت در این روش بالا است اما امکان برگشت فیبریلاسیون دهلیزی وجود دارد. اگر این بیماری تکرار شود ممکن است نیاز به استفاده از روش سوزاندن با کاتتر یا درمان‌های دیگر باشد.

چون روش MAZE در طول عمل جراحی قلب باز انجام می‌شود، فقط زمانی از این روش استفاده می‌کنند که بیمار به درمان‌های دیگر جواب نداده باشد و یا می‎‌توان این جراحی را هم‌زمان با جراحی‌های دیگر قلب مانند جراحی بای پس سرخرگ‌های کرونری و یا ترمیم دریچه‌ی قلب انجام داد.

• برداشتن گره دهلیزی – بطنی

در صورتی که مصرف دارو و یا روش‌های دیگر مژثر واقع نشود، و یا اگر مشکلات شدید ایجاد شده باشد، می‌توان از روش، از بین بردن گره دهلیزی بطنی استفاده کرد. در این روش با استفاده از انرژی فرکانس رادیویی مسیر اتصال حفره‌های بالایی (دهلیز) و پایینی (بطن) قلب را در یک منطقه‌ی کوچک از بافت قلب توسط کاتتر از بین می‌برند.

این روش مانع از ارسال امواج الکتریکی از دهلیز به بطن می‌شود اما دهلیز به کار خود ادامه می‌دهد. سپس به منظور حفظ ضربان بطن اقدام به کاشت ضربان‌ساز می‌کنند. پس از برداشتن گره دهلیزی بطنی  مصرف داروهای رقیق کننده خون به منظور کاهش احتمال خطر سکته‌ی مغزی ضروری است زیرا انقباض و انبساط  دهلیزها هنوز نامنظم است.

جلوگیری از لخته شدن خون

بسیاری از افراد مبتلا به فیبریلاسیون دهلیزی و یا افرادی که تحت درمان خاص این بیماری قرار دارند در معرض خطر لخته شدن خون قرار دارند که می‌تواند به سکته‌ی مغزی منجر شود. اگر بیمار هم‌زمان دچار بیماری قلبی دیگری نیز باشد، احتمال خطر بیش‌تر می‌شود.