مغز استخوان، ماده‌‌‌‌‌‌‌‌‌ای نرم و اسفنجی است که درون استخوان‌‌‌‌‌‌‌‌‌ها قرار دارد و سلول‌های خونی در آن ساخته می‌شوند و شامل: گلبول‌‌‌‌‌‌‌‌‌های سفید، که با عفونت مبارزه می‌‌‌‌‌‌‌‌‌کنند؛ گلبول‌‌‌‌‌‌‌‌‌های قرمز، که اکسیژن‌‌رسانی می‌‌‌‌‌‌‌‌‌کنند؛ و پلاکت‌‌‌‌‌‌‌‌‌ها، که به انعقاد خون کمک می‌‌‌‌‌‌‌‌‌کنند، هستند. تمام این سلول‌های خون، از یک نوع سلول اولیه در مغز استخوان به نام سلول بنیادی ساخته می‌شوند.

بیشتر سلول‌‌‌‌‌‌‌‌‌های بنیادی خونساز در مغز استخوان وجود دارند، اما گونه دیگری از سلول‌‌‌‌‌‌‌‌‌ها، به نام سلول‌‌‌‌‌‌‌‌‌های بنیادی خون محیطی را می‌‌‌‌‌‌‌‌‌توان در جریان خون یافت. خون موجود در بند ناف نیز حاوی سلول‌های بنیادی خونساز است. در پیوند، از سلول‌‌‌‌‌‌‌‌‌های هر یک از این سه منبع می‌‌‌‌‌‌‌‌‌توان استفاده کرد.

شرح روش

پیوند مغز استخوان و سلول‌‌‌‌‌‌‌‌‌های بنیادی خون محیطی، فرایندهایی هستند که به وسیله آن‌ها، کمبود سلول‌‌‌‌‌‌‌‌‌های بنیادی که بر اثر بیماری یا میزان بالای شیمی‌درمانی یا پرتودرمانی از بین رفته‌اند، تا حدی جبران می‌‌‌‌‌‌‌‌‌شود. پیوند مغزاستخوان، بخشی از روند درمان بیماری‌های خونی مثل: لنفوم، مالتیپل میلوما، آنمی آپالستیک و … است که بعد از خاموشی کامل بدخیمی، به باقی ماندن و حفظ این وضعیت کمک خواهد کرد.

دلایل انجام روش

• زمانی که دوزهای شیمی‌درمانی یا پرتودرمانی موردنیاز برای درمان سرطان بسیار زیاد باشد، ممکن است سلول‌های بنیادی مغز استخوان به طور دائم آسیب ببینند یا از بین بروند.
• زمانی که لازم است مغز استخوان سالم جایگزین مغز استخوان بیمار و بدون عملکرد شود (شرایطی مانند سرطان خون یا کم‌خونی آپلاستیک).
• برای بازسازی سیستم ایمنی تا بتواند با سلول های سرطان خون باقی‌مانده یا سایر سرطان‌ها مبارزه کند.
• برای جلوگیری از آسیب‌های بیشتر از روند بیماری‌های ژنتیکی (مانند سندرم هورلر و آدرنالوکودیستروفی)، مغز استخوان سالم با عملکرد ژنتیکی درست جایگزین می‌شود.

هدف از پیوند سلول‌های بنیادی یا مغز استخوان، بازیابی بدن با سلول‌ها و مغز استخوان سالم در پایان شیمی‌درمانی و پرتودرمانی است. پس از پیوند موفقیت آمیز، مغز استخوان شروع به تولید سلول‌های خونی جدید می‌کند. در برخی موارد، پیوند می‌تواند مزیت مضاعفی داشته باشد؛ سلول‌های خونی جدید به سلول‌های سرطانی که از درمان اولیه جان سالم به در برده‌اند حمله کرده و آنها را نابود می‌کنند.

انواع پیوند مغز استخوان

بسته به اهداکننده انواع مختلفی از پیوند مغز استخوان وجود دارد که شامل موارد زیر است:

• پیوند اتولوگ مغز استخوان (پیوند مغز استخوان از خود فرد)

در این حالت اهداکننده خود بیمار است. سلول‌های بنیادی از طریق برداشت مغز استخوان یا آفرزیس (فرایند جمع‌آوری سلول‌های بنیادی محیطی) از بیمار گرفته شده، پس از منجمد شدن و انجام روش‌هایی روی آن مجدداً به بیمار منتقل می‌شود. در این حالت از عبارت نجات به‌ جای پیوند هم استفاده می‌شود.

• پیوند مغز استخوان آلوژنیک (پیوند مغز استخوان از خواهر و برادر)

در این نوع اهداکننده دارای ژنتیک مشابه با بیمار است. سلول‌های بنیادی یا مغز استخوان از اهداکننده‌ای که از نظر ژنتیکی با بیمار مطابقت دارد، گرفته می‌شود. معمولاً اهداکننده خواهر یا برادر بیمار است. سایر اهداکنندگان می‌توانند پدر یا مادر باشند. تطابق ژنتیکی حداقل باید نصف گیرنده باشد. این پیوندها نادر است. البته گاهی هم اهداکننده غیرمرتبط بوده و شخص از طریق سازمان ثبت ملی مغز استخوان یافت می‌شود.

• پیوند خون بندناف

سلول‌های بنیادی بلافاصله بعد از زایمان از بندناف خارج می‌شوند. این سلول‌های بنیادی سریع‌تر و مؤثرتر از سلول‌های گرفته شده از مغز استخوان، بالغ و تکثیر می‌شوند. سپس سلول‌های بندناف آزمایش، شمارش و منجمد می‌شوند تا زمانی که برای پیوند موردنیاز باشد. ذخیره خون بند ناف نوزاد در زمان تولد یک آینده‌نگری خیلی عاقلانه و خوب برای فرزندتان خواهد بود. شاید نوزاد شما هیچ ‌وقت نیازی به استفاده از این سلو‌ل‌ها نداشته باشد، اما اگر فرزندتان در طول عمرش در شرایط خاصی قرار بگیرد که نیاز به پیوند مغز استخوان داشته باشد، ذخیره خون بند ناف نجات‌بخش خواهد بود.

خطرات و عوارض احتمالی

پیوند مغز استخوان می‌تواند خطرات متعددی به همراه داشته باشد. برخی از افراد پس از این عمل حداقل مشکلات را تجربه می‌کنند. درحالی‌که برخی دیگر عوارض جدی دارند و برای درمان باید در بیمارستان بستری شوند. گاهی هم عوارض پیوند مغز استخوان زندگی گیرنده را تهدید می‌کنند. این خطرات و عوارض به عوامل زیادی بستگی دارد، از جمله بیماری یا شرایطی که برای درمان آن این پیوند انجام شده است. همچنین نوع پیوند، سن و سلامت کلی بیمار در ایجاد عوارض مؤثر است.

عوارض احتمالی پیوند مغز استخوان برای گیرنده

• عفونت

احتمال عفونت در بیمار مبتلا به سرکوب شدید مغز استخوان وجود دارد. عفونت‌های باکتریایی شایع‌ترین آن‌ها هستند. عفونت‌های ویروسی و قارچی می‌توانند زندگی بیمار را تهدید کنند. هرگونه عفونت می‌تواند باعث بستری شدن بیمار یا آسیب دائمی به اندام‌ها شود. معمولاً استفاده از آنتی‌بیوتیک، داروهای ضدقارچی و داروهای ضدویروس برای جلوگیری از عفونت جدی برای بیمار مبتلا به نقص ایمنی توصیه می‌شود.

• پلاکت پایین و گلبول قرمز کم

ترومبوسیتوپنی (پلاکت پایین) و کم‌خونی (گلبول قرمز کم) ممکن است در نتیجه عدم موفقیت پیوند مغز استخوان ایجاد شود. این حالت خطرناک بوده و حتی ممکن است، منجر به مرگ فرد شود. پلاکت پایین می‌تواند باعث خونریزی خطرناک در ریه‌ها، دستگاه گوارش و مغز شود.

• مایعات اضافی

این عارضه می‌تواند منجر به عفونت ریوی، آسیب کبدی و فشارخون بالا شود. دلیل این عارضه این است که کلیه‌ها با مقدار زیاد مایعات در قالب داروهای داخل وریدی آسیب می‌بینند.

• ناراحتی تنفسی

وضعیت تنفس ممکن است در طول پیوند به خطر بیفتد. التهاب مجرای هوایی، عفونت، مایعات اضافی و بیماری پیوند علیه میزبان می‌توانند به ریه‌ها آسیب وارد کنند.

• آسیب به اندام

کبد و قلب ممکن است، حین پیوند آسیب ببینند.

• شکست در پیوند

شکست پیوند در مغز استخوان یک عارضه بالقوه است.

• بیماری پیوند علیه میزبان

این مسئله یک عارضه جدی و تهدیدکننده است. این بیماری زمانی ایجاد می‌شود که سیستم ایمنی اهداکننده در برابر بافت گیرنده واکنش نشان می‌دهد. برخلاف پیوند عضو که سیستم ایمنی بیمار، اندام پیوند شده را رد می‌کند؛ در این حالت سیستم ایمنی جدید می‌تواند به تمام اعضای بدن بیمار حمله کند. با گذشت زمان و به کمک داروها سیستم ایمنی جدید، بدن را پذیرفته و حمله را متوقف می‌کند. رایج‌ترین اندام‌های مورد حمله دستگاه گوارش، کبد، پوست و ریه هستند.

عوارض پیوند مغز استخوان برای اهداکننده

سلول‌های بنیادی را می‌توان از قسمت خلفی استخوان لگن تحت بی‌هوشی عمومی دریافت کرد. جدی‌ترین عارضه پیوند برای اهداکننده اثرات بی‌هوشی حین عمل است. ممکن است اهداکننده بعد از عمل احساس خستگی یا ضعف کند و برای چند روز در راه‌ رفتن مشکل داشته باشد. ناحیه‌ای که مغز استخوان از آن خارج شده است، تا چند روز درد می‌کند. برای کاهش درد می‌توان از مسکن استفاده کرد.

در روشی که سلول بنیادی از خون گرفته می‌شود، عوارض کمتر است. قبل از اهدای خون، تزریق دارویی انجام شده تا تعداد سلول‌های بنیادی در خون افزایش پیدا کند. عوارض این داروها شامل درد استخوان، درد عضلانی، سردرد، خستگی، تهوع و استفراغ است. این عوارض چند روز بعد از قطع تزریق از بین می‌روند.

آمادگی برای روش

برای ارزیابی سلامت عمومی و وضعیت بیمار و اطمینان از آمادگی جسمی او برای پیوند، بیمار باید چندین آزمایش مختلف انجام دهد. ارزیابی ممکن است چندین روز یا بیشتر طول بکشد. علاوه بر این، یک جراح یا رادیولوژیست یک لوله نازک طولانی (کاتتر داخل وریدی) را در رگ بزرگی در سینه یا گردن بیمار قرار می‌دهد. سوند، که اغلب به آن یک خط مرکزی گفته می‌شود، معمولاً در طول مدت درمان در بدن بیمار باقی می‌ماند. تیم پیوند از خط مرکزی برای تزریق سلول‌های بنیادی پیوندی، داروها و فرآورده‌های خونی به بدن بیمار استفاده می‌کنند.

جمع‌آوری سلول های بنیادی برای پیوند از خود بیمار

اگر قرار است پیوند با استفاده از سلول‌های بنیادی خود بیمار (پیوند اتولوگ) صورت گیرد، برای جمع‌آوری سلول‌های بنیادی خون از روشی به نام آفرزیس استفاده می‌شود. قبل از جمع‌آوری سلول‌های بنیادی خون، برای افزایش تولید سلول‌های بنیادی و انتقال سلول‌های بنیادی به خون به طور روزانه فاکتور رشد به خون بیمار تزریق می‌شود.

در حین تزریق خون، خون از رگ بیمار کشیده و از طریق دستگاه گردش می‌یابد. دستگاه خون را به قسمت‌های مختلف از جمله سلول‌های بنیادی تجزیه می‌کند. این سلول‌های بنیادی برای استفاده بعدی در پیوند جمع‌آوری و منجمد می‌شوند. خون باقی‌مانده به بدن بازگردانده می‌شود.

جمع‌آوری سلول‌های بنیادی برای پیوند اهدا کننده

اگر پیوند با استفاده از سلول‌های بنیادی از یک دهنده (پیوند آلوژنیک) انجام بگیرد، پیوند به یک اهدا کننده نیاز دارد. پس از یافتن یک اهدا کننده، سلول‌های بنیادی فرد برای پیوند جمع‌آوری می‌شوند. سلول‌های بنیادی می‌توانند از خون یا مغز استخوان دهنده جمع‌آوری شوند. تصمیم تیم پیوند برای محل جمع‌آوری سلول‌های بنیادی به وضعیت بیمار بستگی دارد.

نوع دیگری از پیوند آلوژنیک روشی است که در آن سلول‌های بنیادی خون بند ناف (پیوند خون بند ناف) استفاده می‌شود. مادران می توانند پس از تولد نوزادان، بند ناف کودک را اهدا کنند. خون بند ناف‌ها منجمد و برای موارد احتمالی پیوند مغز استخوان، ذخیره می‌شود.

فرآیند سازگاری

پس از انجام آزمایشات و مراحل پیش از پیوند، بیمار فرایندی را به نام سازگاری شروع می‌کند. در حین این فرایند، بیمار تحت شیمی‌درمانی و احتمالا پرتودرمانی قرار خواهد گرفت.

فرایند سازگاری به دلایل زیر انجام می‌شود:

• سرکوب سیستم ایمنی بدن بیمار
• آماده سازی مغز استخوان بیمار برای سلول‌های بنیادی جدید
• به منظور از بین بردن سلول‌های سرطانی در صورت بدخیمی بودن سرطان

نوع سازگاری بستگی به تعدادی از عوامل از جمله نوع بیماری، سلامت کلی و نوع پیوند دارد. ممکن است شیمی‌درمانی و پرتونگاری یا فقط یکی از این درمان‌ها به عنوان بخشی از درمان این فرایند انجام گیرند.

نحوه انجام روش

پس از اتمام آزمایش‌ها و مراحل قبل پیوند فرایندی به نام تهویه مطبوع انجام می‌شود. در طول این روند بیمار تحت شیمی‌درمانی و احتمالا پرتودرمانی قرار می‌گیرد. این روش برای درمان بدخیمی و ایجاد فضا در مغز استخوان برای رشد سلول‌های جدید ضروری است. در مغز استخوان سلول‌های خونی بدن تولید می‌شود. این روند از تولید سلول جدید جلوگیری کرده و باعث می‌شود، مغز استخوان خالی شود. در این حالت فضای کافی برای رشد سلول‌های بنیادی جدید ایجاد می‌شود.

بعد از تکمیل فرایند تهویه مطبوع عمل پیوند مغز استخوان انجام می‌شود. در حین عمل سلول‌های بنیادی از طریق کاتتر وریدی به جریان خون وارد می‌شوند. سلول‌های بنیادی به مغز استخوان راه پیدا کرده و تولیدمثل و رشد سلول‌های سالم آغاز می‌شود.

نتایج قابل انتظار

پس از پیوند مغز استخوان، بیمار تحت مراقبت‌های پزشکی دقیق قرار می‌گیرد. اگر بیمار دچار عفونت یا عوارض دیگری شود، ممکن است بیمار مجبور شود مدت طولانی‌تر در بیمارستان بستری شود. بسته به نوع پیوند و خطر عوارض احتمالی، بیمار باید چندین هفته تا ماه در بیمارستان بماند تا تحت نظارت دقیق باشد.

بیمار ممکن است ماه‌ها پس از پیوند در معرض خطر عفونت یا عوارض دیگر قرار بگیرد. برای همین بهتر است جلسات معاینات بعد از پیوند خودش را پیگیری کند.

معمولا چند هفته طول می‌کشد تا تعداد سلول‌های خونی در بدن به حالت عادی بازگردد. این مسئله در بدن برخی افراد به زمان بیشتری نیاز دارد. در روز‌ها و هفته‌های پس از پیوند، آزمایش خون و سایر آزمایش‌ها برای نظارت بر وضعیت سلامت گیرنده انجام می‌شود. ممکن است برای کنترل عوارضی مانند تهوع و اسهال پزشک داروهایی را تجویز کند.

اگر بیمار عفونت یا سایر عوارض پیوند را تجربه کند، لازم است چند روز در بیمارستان بماند. همچنین ممکن است به تزریق دوره‌ای گلبول‌های قرمز و پلاکت‌ها نیاز باشد.