بیماری انسدادی مزمن ریه (COPD)، یک بیماری ریوی التهابی و مزمن است که باعث جلوگیری از ورود مناسب هوا به ریه‌ها می‌شود. تنگی نفس، سرفه، خلط سینه و خس‌خس از علائم رایج این بیماری هستند. قرار گرفتن طولانی‌مدت در معرض گازهای محرک و یا ذرات معلق، اغلب دود سیگار، از عوامل ایجاد این بیماری است. خطر ابتلا به بیماری‌های قلبی، سرطان ریه و بسیاری دیگر از بیماری‌های مزمن  در افرادی که مبتلا به بیماری مزمن انسدادی ریه (COPD) هستند، بالا است.

آمفیزم (پرهوایی ریه) و برونشیت مزمن ریوی، دو نوع از بیماری‌های ریوی هستند که با پیشرفته شدن آن‌ها می‌توانند به بیماری مزمن انسدادی ریه (COPD) ختم شوند. برونشیت مزمن ریوی، التهاب دیواره لوله‌های نایژه است. سرفه روزانه و تولید خلط سینه از مشخصات ویژه آن است. آمفیزم، بیماری است که کیسه‌های هوایی (آلوئول‌ها) موجود در انتهای راه‌های هوایی ریه، به دلیل قرار گرفتن در معرض عامل مخرب، از بین رفته‌اند.

بیماری مزمن انسدادی ریه (COPD) قابل درمان است و با مدیریت مناسب، بسیاری از افراد مبتلا به این بیماری می‌توانند به خوبی علائم و کیفیت زندگی خود را کنترل کنند.

علائم و نشانه‌ها

علائم بیماری انسدادی مزمن ریه (COPD) عبارتند از:

• تنگی نفس، به‌خصوص در هنگام انجام فعالیت‌های فیزیکی
• خس‌خس سینه
• احساس سنگینی در قفسه سینه
• نیاز به تخلیه‌ی گلو به خصوص در ابتدای صبح (به دلیل جمع شدن خلط اضافی در ریه‌ها)
• سرفه مزمن همراه با تولید خلط روشن، سفید، زرد یا سبزرنگ
• کبودی لب‌ها یا بستر ناخن انگشتان (سیانوز)
• عفونت‌های مکرر تنفسی
• کمبود انرژی
• کاهش ناخواسته وزن (در مراحل انتهایی و با پیشرفت بیماری)

افراد مبتلا به بیماری انسدادی مزمن ریه (COPD) تجربه‌ی دوره‌ایی به نام “تشدید” را خواهند داشت که در طول آن علائم بدتر شده و این حالت چند روز ادامه پیدا می‌کند.

علل شایع

علت اصلی بیماری انسدادی مزمن ریه (COPD) در کشورهای توسعه‌یافته، استعمال دخانیات است. در کشورهای در حال توسعه، این بیماری اغلب در افرادی دیده می‌شود که در معرض دود حاصل از سوختن مواد سوختی، برای پخت ‌و پز و گرم کردن خانه‌های دارای تهویه ضعیف، استفاده می‌شود.

علل انسداد مجاری هوایی

• آمفیزم

این بیماری ریوی باعث تخریب دیواره کیسه‌های هوایی می‌شود بنابراین راه‌های هوایی کوچک در هنگامی بازدم از بین رفته و خروج هوا از ریه‌ها به درستی انجام نمی‌گیرد.

• برونشیت مزمن

در این بیماری، لوله‌های نایژه ملتهب و تنگ شده و ریه‌ها خلط تولید می‌کنند. بنابراین، فرد برای تخلیه این خلط و باز کردن مسیر هوایی دچار سرفه مزمن می‌شود.

• دود سیگار و سایر محرک‌ها

در اکثر موارد، کشیدن طولانی‌مدت سیگار صدمات ریوی ایجاد می‌کند که منجر به بیماری انسدادی مزمن ریه (COPD) می‌شود. اما عوامل دیگری نیز می‌توانند باعث این بیماری شوند، مانند ژنتیک، در معرض دود سیگار قرار گرفتن، آلودگی هوا و یا گردوغبار، دود یا گاز موجود در محیط کار

عوامل تشدید کننده خطر

• مصرف سیگار

یکی از علل مهم و معمول ابتلا به بیماری انسدادی مزمن ریه (COPD)، سیگار کشیدن طولانی‌مدت است. هرچه بر تعداد سال‌ها و پاکت‌های سیگار اضافه می‌شود، خطر ابتلا بالاتر می‌رود.

• افراد آسمی و سیگاری

ترکیب آسم و کشیدن سیگار، خطر ابتلا به بیماری انسدادی مزمن ریه (COPD) را خیلی بیش‌تر می‌کند.

• گردوغبار و مواد شیمیایی موجود در محیط کار

قرار گرفتن طولانی‌مدت در معرض گازهای شیمیایی، بخارات و گرد و غبار در محیط کار می‌تواند ریه‌ها را تحریک و ملتهب کند.

• سن

بیماری انسدادی مزمن ریه (COPD) به کندی و در گذر زمان پیشرفت می‌کند، به‌طوری که در اکثر افراد بین 35 تا 40 سالگی علائم شروع به ظاهر شدن می‌کنند.

عوارض احتمالی

• عفونت‌های تنفسی

احتمال ابتلا به سرماخوردگی، آنفولانزا و ذات‌الریه در افراد مبتلا به بیماری انسدادی مزمن ریه (COPD) بالا است. هرگونه عفونت تنفسی می‌تواند تنفس را مشکل‌تر و آسیب به بافت ریه را بیش‌تر کند. واکسن سالانه آنفلوآنزا و واکسیناسیون منظم علیه ذات‌الریه پنوموکوکی، به جلوگیری از بروز برخی عفونت‌های تنفسی کمک خواهد کرد.

• مشکلات قلبی

به دلایل ناشناخته، بیماری انسدادی مزمن ریه (COPD) خطر ابتلا به بیماری‌های قلبی، مانند حمله قلبی، را افزایش می‌دهد. ترک سیگار به طور قابل توجهی این خطر را کاهش می‌دهد.

• سرطان ریه

افراد سیگاری مبتلا به برونشیت مزمن نسبت به افراد سیگاری غیرمبتلا به برونشیت مزمن، احتمال بیش‌تری دارد که دچار سرطان ریه شوند و ترک سیگار به طور قابل توجهی این خطر را کاهش می‌دهد.

• فشارخون بالا در شریان‌های ریوی

بیماری انسدادی مزمن ریه (COPD) ممکن‌ است فشارخون در شریان‌های انتقال دهنده‌ی خون به ریه‌ها را افزایش دهد (افزایش فشارخون ریوی).

• افسردگی

اشکال در تنفس می‌تواند فرد را از انجام فعالیت‌های مورد علاقه‌اش باز دارد و این امر، باعث افسردگی می‌شود.

تشخیص

معمولاً، بیماری انسدادی مزمن ریه (COPD) به درستی تشخیص داده نمی‌شود و زمانی این تشخیص اتفاق می‌افتد که بیماری به مراحل پیشرفته خود رسیده است و درمان تأثیر کم‌تری دارد.

در صورت مشاهده‌ی علائم بیماری انسدادی مزمن ریه (COPD) و سابقه قرار داشتن در معرض عوامل ایجادکننده‌ی التهاب ریه به‌خصوص دود سیگار، پزشک ممکن ‌است این آزمایش‌ها را تجویز کند:

• آزمایش عملکرد ریوی

اسپیرومتری، رایج‌ترین روش عملکرد ریه است. در طول این آزمایش، از بیمار خواسته می‌شود تا در یک لوله بزرگ متصل به یک اسپیرومتر فوت کند. این دستگاه، مقدار هوای نگه داشته در ریه و سرعت فوت هوا به خارج را بررسی می‌کند. این آزمایش حتی قبل از بروز علائم، بیماری انسدادی مزمن ریه (COPD) را تشخیص می‌دهد. همچنین، برای پیگیری پیشرفت بیماری و نظارت بر نحوه درمان استفاده می‌شود. سایر آزمایش‌های عملکرد ریه شامل اندازه‌گیری حجم ریه، ظرفیت انتشار و اندازه‌گیری اکسیژن (پالس‌اکسیمتری) هستند.

• عکس‌برداری از قفسه سینه با استفاده از اشعه X

این روش، بیماری آمفیزم و همچنین، وجود یا عدم وجود دیگر مشکلات ریوی و یا نارسایی قلبی را مشخص می‌کند.

• سی.تی.اسکن

این روش به تشخیص آمفیزم و تعیین مفید بودن عمل جراحی برای از بین بردن بیماری انسدادی مزمن ریه (COPD) کمک می‌کند. برای غربالگری سرطان ریه نیز قابل استفاده است.

• بررسی فشار گاز خون شریانی

این روش خونی نشان می‌دهد که عملکرد ریه‌ها در انتقال اکسیژن و دفع دی‌اکسیدکربن از جریان خون چگونه است.

درمان

ابتلا به بیماری انسدادی مزمن ریه (COPD)، پایان جهان نیست! در اکثر مردم این بیماری خفیف بوده و تنها با ترک سیگار می‌توان آن را درمان کرد. در موارد شدیدتر نیز درمان مؤثر موجود است که می‌تواند علائم را کنترل کرده، خطر ابتلا به عوارض و تشدید بیماری را کاهش داده و کیفیت زندگی و نحوه‌ی انجام فعالیت‌ها را بهبود ‌بخشد.

• ترک سیگار
  یکی از ضروری‌ترین گام‌ها در درمان بیماری انسدادی مزمن ریه (COPD)، ترک سیگار است که تنها راه برای جلوگیری از بدتر شدن این بیماری می‌باشد. اما، ترک کردن سیگار کار آسانی نیست و این کار ممکن‌است دلهره آور به نظر برسد. با پزشک در مورد محصولات جایگزین‌کننده‌ی نیکوتین و داروهای کمک‌کننده صحبت شود. در ضمن، قرار نگرفتن در معرض دود سیگار دیگر افراد نیز ایده‌ی خوبی است.
• دارو
• گشادکننده‌های مجاری تنفسی

این داروها که معمولاً استنشاقی هستند، عضلات اطراف مسیر هوایی را شل می‌کنند. سرفه و تنگی نفس را تسکین داده و تنفس را آسان‌تر می‌کنند. بسته به شدت بیماری ممکن‌ است یک داروی گشاد‌کننده‌ی مجاری تفسی کوتاه اثر قبل از فعالیت، یک گشادکننده‌ی طولانی اثر هر روز، و یا هر دو لازم باشد. بعضی از داروهای پرمصرف این دسته عبارتند از: آلبوترول، تیوتروپیوم و … .

• استروئیدهای استنشاقی

داروهای کورتیکواستروئید استنشاقی از التهاب مسیر هوایی کاسته و از تشدید آن جلوگیری می‌کنند. عوارض جانبی ممکن ‌است کبودی، عفونت دهانی و خشونت صدا باشد. این داروها برای افراد مبتلا به تشدید مکرر بیماری انسدادی مزمن ریه (COPD) مفید هستند. بعضی از داروهای پرمصرف این دسته عبارتند از: فلوتیکاسون، بودسونید و … .

• اسپری‌های ترکیبی

برخی داروها ترکیبی از گشاد کننده‌ی مجاری تنفسی و استروئیدهای استنشاقی هستند. بعضی از داروهای پرمصرف این دسته عبارتند از: سالمترول، فلوتیکازسون و … .

• استروئیدهای خوراکی

برای افرادی دوره‌های کوتاه‌مدت (برای مثال 5 روز) مصرف کورتیکواستروییدهای خوراکی از بدتر شدن بیماری انسدادی مزمن ریه (COPD) جلوگیری می‌کند. با این حال، استفاده طولانی‌مدت از این داروها می‌تواند عوارض جانبی جدی مانند افزایش وزن، دیابت، پوکی‌استخوان، آب مروارید و افزایش خطر عفونت را داشته باشد. بعضی از داروهای پرمصرف این دسته عبارتند از: روفلومیلاست، تئوفیلین و … .

• آنتی‌بیوتیک‌ها

عفونت‌های تنفسی، مانند برونشیت حاد، پنومونی و آنفلوآنزا، می‌توانند علائم بیماری انسدادی مزمن ریه (COPD) را تشدید کنند. آنتی‌بیوتیک حملات حاد را درمان می‌کند، اما برای پیشگیری توصیه نمی‌شود.

درمان

• درمان با اکسیژن

دستگاه‌های سبک و قابل حملی وجود دارند که می‌توان آن‌ها را با خود به هر جایی برد و در صورت نیاز، اکسیژن اضافی به ریه وارد کرد. برخی افراد مبتلا به بیماری انسدادی مزمن ریه (COPD) تنها در طول فعالیت و یا به هنگام خواب از اکسیژن استفاده می‌کنند؛ دیگر افراد مبتلا همیشه و در هر زمانی اکسیژن مصرف می‌کنند. درمان با اکسیژن می‌تواند کیفیت زندگی را بهبود ببخشد و تنها درمانی است که باعث طول عمر می‌شود. در خصوص احتیاجات و گزینه‌های موجود با پزشک صحبت شود.

• برنامه توانبخشی ریوی

این برنامه معمولاً ترکیبی از آموزش، ورزش، توصیه‌های غذایی و مشاوره است. متخصصان مختلف متناسب با نیازهای هر فرد این برنامه را تنظیم می‌کنند. توانبخشی ریوی ممکن ‌است بستری‌شدن در بیمارستان را کوتاه کند، توانایی برای شرکت در فعالیت‌های روزمره را افزایش دهد و کیفیت زندگی را بهبود ببخشد. در خصوص داشتن این نوع برنامه با پزشک مشورت شود.

• مدیریت تشدید

حتی با درمان مداوم، علائم ممکن‌ است برای چند روز یا چند هفته بدتر شوند که به این حالت “تشدید حاد” می‌گویند.

تشدید بیماری ممکن ‌است به دلیل عفونت تنفسی، آلودگی هوا یا دیگر عوامل التهاب‌زا باشد. علت هرچه که باشد، با مشاهده‌ی افزایش سرفه، تغییر در تولید خلط و یا سخت‌تر شدن تنفس، سریع به پزشک مراجعه شود.

وقتی تشدید رخ می‌دهد، ممکن ‌است مصرف داروهای اضافی (مانند آنتی‌بیوتیک یا استروئید و یا هر دو)، مکمل اکسیژن و یا درمان در بیمارستان لازم شود. در هنگام بهبود علائم، پزشک نحوه‌ی پیشگیری را توضیح خواهد داد مانند ترک سیگار، مصرف استروئید استنشاقی، گشادکننده‌های مجاری تنفسی طولانی‌اثر یا سایر داروها، واکسن سالانه آنفولانزا و قرار نگرفتن در معرض آلودگی هوا.

• عمل جراحی

جراحی، گزینه‌ی درمانی افرادی است که دچار آمفیزم شدید هستند و به درمان دارویی جواب نداده‌اند:

• جراحی کاهش حجم ریه

در این جراحی، قسمت کوچکی از بافت ریه‌ی آسیب دیده برداشته می‌شود. این کار باعث ایجاد فضای اضافی در حفره قفسه سینه شده و بافت سالم باقی مانده ریه می‌تواند گسترده‌تر شود و دیافراگم مؤثرتر کار کند. در برخی افراد، این عمل جراحی می‌تواند کیفیت زندگی را بهبود ببخشد و باعث تداوم بقا شود.

• پیوند ریه

پیوند ریه ممکن‌است یک گزینه‌ی درمانی برای افراد خاصی باشد که یک سری معیارهای ویژه دارند. پیوند، توانایی فرد برای نفس کشیدن و انجام فعالیت را بهبود می‌بخشد، اما یک جراحی حساس با خطرات قابل توجهی است، مانند پس زدن عضو پیوندی، که نیاز به مصرف داروهای سرکوب‌کننده سیستم ایمنی به صورت مادام‌العمر دارد.