مدیریت بیماری
سیروز کبدی
کبد سالم به‌دنبال بیماری‌های طولانی‌مدت، به کبد سفت و تنبل وکم‌کار تبدیل می‌شود. هر زمان که کبد به دلیل بیماری، مصرف بیش از حدالکل و دیگر دلایل آسیب ببیند، سعی می‌کند تا خود را بازسازی کند. در فرآیند بازسازی اثر صدمه قبلی روی کبد باقی می‌ماند (اسکار یا جای زخم). وقتی بافت‌های اسکار به مرور زمان بیشتر و بیشتر شوند در نهایت باعث کم‌کاری و تنبلی کبد خواهند شد که به آن سیروز کبدی می‌گویند. سیروز در مراحل پیشرفته می‌تواند خطرناک و جدی باشد.
آسیب کبدی ایجاد شده توسط سیروز قابل برگشت نیست. اما اگر این بیماری به سرعت تشخیص داده و علت آن درمان شود، از ایجاد آسیب بیشتر می توان پیشگیری نمود.
علائم و نشانه‌ها
سیروز اغلب تا زمانی‌که آسیب کبد زیاد نباشد، هیچ علائم یا نشانه‌ای ندارد. علائم سیروز عبارتند از:
- خستگی
- خونریزی ازمری (لوله‌ای دربدن است که غذا را ازدهان به معده می‌رساند)
- کم شدن اشتها
- حالت تهوع
- ورم دست و پا وآب آوردن شکم (آسیت)
- پوکی استخوان
- خارش پوست
- زردی چشم و پوست بدن
- رگ‌های خونی عنکبوتی مانند روی پوست قفسه سینه و گردن
- قرمزی کف دست
- کاهش وزن
- طولانی‌شدن زمان لخته شدن خون
- کاهش میل جنسی، بزرگ شدن پستان‌ها یا کوچک شدن بیضه‌ها در مردان
- بزرگ شدن طحال
- مشکلات مغزی
- عفونت
علل شایع
طیف وسیعی از بیماری‌ها و شرایط می‌توانند به کبد آسیب برسانند و به سیروز منجر شوند، از جمله:
- سوء مصرف مزمن الکل
- هپاتیت ویروسی مزمن مانند هپاتیت بی(B)، هپاتیت سی (C) و هپاتیت دی (D)
- جمع شدن چربی در کبد (بیماری کبد چرب بدون مصرف الکل)
- زیاد شدن آهن در بدن
- سفت شدن مواد در کبد (فیبروزکیستیک)
- جمع شدن مس در کبد (بیماری ویلسون)
- کوچک شدن کیسه صفرا
- بیماری‌های ارثی مربوط به قندخون
- مشکلات گوارشی ارثی
- بیماری‌های کبدی ناشی از ضعف سیستم ایمنی بدن (هپاتیت‌های خودایمنی)
- ازبین رفتن مجاری کیسه صفرا (سیروز اولیه صفراوی)
- سخت شدن و زخم مجاری صفراوی
- عفونت مانند سیفیلیس یا تب مالت (بروسلوز)
- مصرف برخی داروها
عوامل تشدید کننده خطر
- مصرف بیش از حد الکل
مصرف زیاد الکل یکی از عوامل خطر ابتلا به سیروز است.
- اضفه وزن
چاق بودن خطر ابتلا به بیماری‌هایی که منجر به سیروز می‌شوند را افزایش می‌دهد از جمله بیماری کبد چرب غیرالکلی.
پس از تشخیص کیست، به دلیل ارتباط آن با انگل، ممکن است آزمایش خون برای بررسی حضور انگل انجام شود. در صورتشته باشد. در این موارد، پزشک ممکن‌است پیوند کبد را توصیه کند.
- عکس‌برداری از طریق ام.آر.ای (MRI)
- عکس‌برداری از طریق سی.تی.اسکن و سونوگرافی
- نمونه‌برداری(بیوپسی): نمونه برداری از کبد وکلیه
درمان
انتخاب روش مناسب برای درمان سیروزکبدی به میزان آسیب وارد شده به کبد بستگی دارد. هدف از درمان،کاهش سرعت پیشرفت بیماری در کبد و درمان علائم و مشکلات ناشی از سیروز کبدی است. اگر شدت آسیب به کبد زیاد باشد، ممکن‌است بیمار در بیمارستان بستری شود.
در مراحل اولیه سیروز این امکان وجود دارد که بتوان با انجام کارهای زیرآسیب به کبد را کم کرد:
- درمان وابستگی به الکل: افراد مبتلا به سیروز باید طبق راهنمایی‌های پزشک، مصرف الکل را ترک کنند.
- کم کردن وزن: افراد مبتلا به سیروز به دلیل بیماری کبد چرب غیرالکلی، با کم کردن وزن و کنترل میزان قند خون خود می‌توانند به روند درمان بیماری کمک کنند.
- دارودرمانی برای کنترل هپاتیت. افراد متبلا به سیروز باید داروهایی برای کنترل هپاتیت مصرف کنند. این داروها می‌توانند آسیب‌های جانبی به سلول‌های کبدی ناشی از هپاتیت بی B)) یا سی (C) را محدود کنند.
- دارودرمانی برای کنترل سایر علل و علائم سیروز. دارودرمانی ممکن‌است پیشرفت انواع خاصی از سیروز کبدی را کند نماید. به عنوان مثال، برای مبتلایان به سیروز صفراوی اولیه که زود تشخیص داده می‌شود، مصرف دارو می تواند پیشرفت بیماری را به تأخیر بیاندازد. سایر داروها می‌توانند علائم خاصی مانند خارش، خستگی و درد را کاهش دهند. مکمل‌های تغذیه‌ای ممکن‌است به منظور مقابله با سوءتغذیه مرتبط با سیروز و پیشگیری از پوکی‌استخوان تجویز شوند.
پزشک ممکن‌است برای درمان مشکلات ناشی از سیروز کبدی روش‌های زیر را انجام دهد:
- تجویز رژیم‌غذایی کم‌سدیم و دارو برای جلوگیری از ایجاد مایعات در بدن که ممکن‌است به کنترل آسیت و تورم ناشی از تجمع مایعات اضافی در بدن کمک کند. تجمع بیش از حد مایعات ممکن‌است برای تخلیه نیاز به جراحی داشته باشد.
- تجویز داروهای ضدفشارخون برای جلوگیری از خونریزی در رگ‌ها
- انجام آندوسکوپی دستگاه گوارش (دیدن مری و معده با یک لوله دوربین‌دار) برای بررسی فشارخون بالا در رگ‌های خونی مری و معده (واریس)
- تجویز آنتی‌بیوتیک‌ها یا دیگر داروها برای درمان عفونت
- انجام آزمایش خون و سونوگرافی کبد هر چند وقت یک‌بار و طبق دستور پزشک (برای بررسی علائم سرطان کبد ودیگر بیماری‌های کبدی)
پیوند کبد
درسیروز کبدی پیشرفته، زمانی‌که کبد ازکارمی‌افتد، شاید پیوند کبد تنها راه درمان باشد. پیوند کبد، روشی است که در آن کبد بیمار با کبدی سالم از فرد اهداکننده یا بخشی از کبد یک اهداکننده زنده جابه‌جا می‌شود. آزمایش‌های زیادی قبل از پیوند به منظور تأیید وضعیت سلامتی فرد برای دریافت پیوند کبد مورد نیاز است. علاوه براین، به‌طور کلی افراد مبتلا به بیماری کبدی مرتبط با الکل نیاز به برخی دوره‌های ترک الکل، حداقل 6 ماه قبل از پیوند نیاز دارند.
نکاتی که لازم است حین بستری در بیمارستان رعایت نمائید.
- برای کاهش تهوع از تکه‌های یخ استفاده کنید.
- برای جلوگیری از یبوست از مایعات استفاده کنید.
- رژیم غذایی پر پروتئین، پرکربوهیدرات و پر ویتامین با محدودیت مصرف سدیم به علت بروز آسیت در بیمارستان برای شما رعایت می‌شود.
- تا زمانی که کبد شما توانایی‌های قبلی خود را دوباره به دست می‌آورد و با نظر پزشک نیاز به استراحت دارید.
- از انجام فعالیت های که موجب افزایش فشار داخل شکم می‌شود اجتناب کنید (سرفه و عطسه شدید و بلند کردن اجسام سنگین، دفع مدفوع سفت).
- در بستر مرتب تغییر وضعیت دهید تا از زخم بستر و از ترومبوز وریدهای عمقی جلوگیری شود.
- جهت خروج از تخت از تیم مراقبتی کمک بگیرید.
- در صورت داشتن درد (شروع، محل انتشار، شدت درد) به پرستار اطلاع داده تا طبق تجویز پزشک اقدامات لازم جهت تسکین درد شما را انجام دهد.
- دارو ها طبق تجویز پزشک و توسط پرستار در فواصل مشخص به شما داده خواهد شد.
- از دستکاری سرم‌ها، برانول و رابط‌ها اجتناب کنید.
- در بستر بهتر است سر تخت بالا با زاویه 30 الی 45 درجه باشد تا تنفس راحت و موثری داشته باشید.
- از مسواک نرم استفاده کنید و بهداشت دهان را رعایت کنید.
- در صورت بروز علائم خونریزی (خونمردگی، خونریزی از بینی یا لثه، وجود خون در مدفوع) به پرستار اطلاع دهید.
- بینی خودرا به آرامی‌تمیز کنید.
- هر روز دور شکم و وزن شما اندازه گیری خواهد شد.
- در فواصل مشخص از شما آزمایش خون از جمله آزمایش‌های انعقادی گرفته خواهد شد همکاری لازم را داشته باشید.
- دارو ها طبق دستور پزشک در فواصل مشخص توسط پرستار تجویز می‌شود.
نکاتی که لازم است پس از ترخیص از بیمارستان و بازگشت به منزل رعایت نمائید.
- از غذاهای سرشار از ویتامینc (مرکبات، آناناس، گوجه فرنگی) استفاده کنید و به اندازه دلخواه میوه وسبزیجات استفاده کنید.
- به جای گوشت قرمز از پروتئین‌های گیاهی مثل (ماکارونی، مرغ، سبزیجات و باقلا) استفاده کنید.
- غذا را در وعده‌های زیاد وحجم کم استفاده کنید. رژیم پرکالری داشته باشید به میزان متوسط پروتئین استفاده کنید.
- از مصرف غذاهای حاوی نمک خودداری کنید (عدم مصرف غذاهای کنسرو شده و کبابی).
- از غذاهای پرپتاسیم (مثل موز، زردآلو، طالبی و سیب زمینی) استفاده کنید.
- روزانه حداقل 8-6 لیوان مایعات بنوشید مگر آنکه محدودیت مصرف مایعات داشته باشید (در صورت ورم پاها و اندام‌ها مصرف مایعات محدود شود).
- استفاده از مکمل‌های ویتامین B، C، K توصیه می‌شود.
- پس ار بهبود تغذیه و افزایش قدرت جسمانی فعایت‌های خود را افزایش دهید و در برنامه‌ریزی روزانه ورزش‌های ملایم به همراه دوره‌های استراحت بگنجانید.
- جهت فعالیت محدودیتی وجودندارد اما درصورت بروز تب،خونریزی، آسیت و سایر مشکلات باید با احتیاط عمل کنید.
- کم خونی و وضعیت نامناسب سلامتی و گاها تغذیه‌ای باعث احساس خستگی در شما می‌شود که ممکن است مانع از فعالیت‌های زیاد و حتی معمولی شوند.
- برای کاهش تهوع از تکه‌های یخ استفاده کنید.
- برای جلوگیری از یبوست از مایعات استفاده کنید و ورزش سبک انجام دهید.
- برای مراقبت از پوست مرتب تغییر وضعیت دهید.از صابون‌های معطر و محلول‌های الکلی برای تمیز کردن پوست و نوار چسب هایی که باعث آسیب دیدگی پوست می‌شوند اجتناب کنید
- از مواد نرم کننده برای ماساژ پوست و ورزش مفاصل استفاده کنید.
- در صورت بروز علائم خونریزی (خونمردگی، خونریزی از بینی یا لثه، وجود خون در مدفوع) به پزشک اطلاع دهید.
- بینی خودرا به آرامی تمیز کنید (به علت خطر خونریزی ناشی از اختلالات انعقادی با کاهش توانایی کبد برای تولید فاکتورهای انعقادی).
- از مسواک نرم استفاده کنید و بهداشت دهان را رعایت کنید.
- هر روز دور شکم را اندازه گیری کنید و در صورت فزایش دور شکم، مصرف نمک و مایعات را محدود کرده و به پزشک اطلاع دهید.
- به دلیل ادم زیر جلدی، بی‌حرکتی و افزایش احتمال عفونت و گسیختگی پوست مراقبت از پوست باید به دقت انجام شود و جهت جلوگیری از زخم بستر تغییر وضعیت در بستر لازم می‌باشد.
- بر روی نواحی آزرده‌ی پوست می‌توان لوسیون‌های نرم کننده مالید. از مصرف الکل و داروهای محرک کبد (مثل استامینوفن) اجتناب کنید.
- حفظ رعایت اصول بهداشتی و جداسازی وسایل تهیه غذا ضروری می‌باشد. روابط جنسی بی خطر داشته باشید (هنگام نزدیکی از کاندوم استفاده کنید).
- در صورت مسافرت طولانی، در خصوص تزریق واکسن هپاتیت با مراقبان بهداشتی اقدامات لازم را انجام دهید.
- از قرار گرفتن در جاهای شلوغ و در معرض افراد مبتلا به آنفلوانزا و افراد تحت شیمی‌درمانی خودداری کنید.
- از مصرف خودسرانه دارو اکیداً خودداری شود.
- با تجویز آنتی اسیدها و… ناراحتی معده و خطر خونریزی گوارشی شما کاهش می‌یابد.
- ممکن است ویتامین‌ها و مکمل‌های تغذیه‌ای برای شما تجویز شود. که فرایند التیام سلول‌های کبدی آسیب دیده را تسریع می‌کنند و وضعیت تغذیه‌ای عمومی‌شما را بهبود می‌بخشند.
- با صلاحدید پزشک مصرف داروهای مدر (ادرار آورمانند پتاسیم: اسپیرونولاکتون) می‌تواند میزان آسیت را در صورت وجود کاهش دهد.
- سایر داروها با نظر پزشک معالج و بیماری‌های زمینه‌ای دیگر تجویز می‌شوند.
مراجعه به پزشک
در صورت افزایش یا کاهش سریع وزن و افزایش اندازه دور شکم و افزایش ورم اندام‌های تحتانی یا زردی پوست و خونریزی گوارشی و خونمردگی در نقاط مختلف بدن و تب … به پزشک مراجعه نمایید.
