اسهال (مدفوع شل، آبکی یا بیرون روی زیاد) اختلالی است که همه‌ی افراد در هر موقعیتی ممکن است دچار آن شوند. همچنین ممکن است هم زمان حجم زیادی مدفوع و گرفتگی شکمی داشته باشند. انواع اسهال علائم، شدت و مدت زمان متفاوتی دارد.
اسهال به دو دسته‌ی حاد و مزمن تقسیم بندی می‌شود:
اسهال حاد معمولا از ۲ روز تا ۲ هفته طول می‌کشد و ناشی از یک عفونت باکتریایی، ویروسی یا انگلی است. اسهال مزمن طولانی‌تر از اسهال حاد است و عموما بیشتر از 4 هفته طول می‌کشد. اسهال مزمن می‌تواند نشانه‌ی اختلالی بسیار جدی مانند کولیت زخمی (زخم روده) یا بیماری کرون یا یک بیماری جدی مانند سندرم روده‌ی تحریک پذیر باشد.
علل شایع
- اسهال ناشی از مصرف آنتی بیوتیک
- شیرین کننده‌های مصنوعی: شیرین کننده‌های جایگزین مانند فروکتوز و سوربیتول به دلیل جذب آهسته توسط روده باعث اسهال می‌‍‌شوند.
- عفونت کلستریدیوم دیفیسل (نوعی باکتری که در مدفوع بیماران مبتلا به اسهال ناشی از آنتی بیوتیک یافت می‌شود که بیماران مبتلا علاوه بر اسهال، حالت تهوع، بی‌اشتهایی، درد زیر شکم و تب با درجه‌ی پایین دارند.)
- عفونت کریپتوسپوریدیوم (نوعی انگل که باعث بیماری‌های معده و روده‌ای می‌شود): این انگل در آب آشامیدنی وجود دارد و باعث اسهال همه گیر در مکان‌های عمومی از جمله مهدکودک‌ها می‌شود. اسهال ایجاد شده تا ۲ هفته و یا بیشتر به طول می‌انجامد.
- عفونت سیتومگالوویروس
- اشریشیا کلای: باکتری شایع دستگاه گوارش اغلب از طریق دست زدن به حیوانات، آب آلوده یا غذاهایی مانند گوشت خوب پخته نشده یا میوه‌ی نشسته منتقل می‌شود.
- عدم تحمل غذایی
- مسمومیت غذایی
- عدم تحمل فروکتوز
- عفونت ژیاردیایی (ژیاردیازیس): انگل روده‌ی باریک انسان که در آب آلوده یافت می‌شود و به دلیل مقاومت به کلر با کلرزنی آب نیز از بین نمی‌رود. در آب پارک‌ها، استخرها، آکواریوم‌ها و آب آلوده‌ی رودخانه‌ها یافت می‌شود.
- عدم تحمل لاکتوز: به دلیل فقدان آنزیم لاکتاز این افراد قادر به هضم و سوخت و ساز لاکتوز موجود در شیر نیستند.
- داروهایی مانند آنتی اسیدهای حاوی منیزیم و برخی از داروهای درمانی سرطان
- عفونت نوروویروس (شایع‌ترین ویروس التهاب دستگاه گوارش در بزرگسالان): عامل بیماری مسری گوارشی گاستروانتریت حاد (التهاب معده و روده) است. این ویروس بیشتر در مکان‌های عمومی پرازدحام بسته مثل مهدکودک، مدارس، خانه‌ی سالمندان سریعا گسترش می‌یابد. علائم آن شامل: اسهال، استفراغ، تب، سردرد، بدن درد و درد معده است.
- روتا ویروس (شایع‌ترین ویروس التهاب دستگاه گوارش در کودکان): یکی از علل اسهال کودکان در مهدکودک و بیمارستان در فصول زمستان و بهار است. کودک ممکن است اسهال آبکی، استفراغ، درد شدید شکمی همراه با علائم سرماخوردگی داشته باشد.
- عفونت سالمونلایی: باعث مسمومیت غذایی به خصوص در تابستان می‌شود و در مرغ و تخم مرغ خام یا پخته نشده یافت می‌شود.
- عفونت شیگلایی یا شیگلوزیس: شیوع آن در رده‌ی سنی ۲-۴ سال بیشتر است. عفونت با شیگلا در خانواده، مهدکودک و بیمارستان قابل انتقال است.
- جراحی معده
- اسهال مسافرتی: اشریشیاکلی شایع‌ترین عامل ایجاد این نوع اسهال است که معمولا در سفر به مناطق گرمسیر یا نیمه گرمسیر با وضعیت بهداشتی ضعیف به وجود می‌آید.
علل اسهال مزمن عبارتند از:
- بیماری سلیاک
اختلال هاضمه است که سیستم ایمنی بدن به گلوتن (نوعی پروتئین) موجود در گندم و جو واکنش می‌دهد و به مرور زمان سبب آسیب به پوشش روده‌ی کوچک و ایجاد اسهال می‌شود. برای درمان بیماران مبتلا به سلیاک، رژیم غذایی بدون گلوتن به این افراد کمک کننده است.
- سرطان کولون
- بیماری التهابی روده که به دو دسته‌ی زیر تقسیم می‌شود:
- بیماری کرون
بیماری مزمن التهابی مرتبط با روده است و در هر قسمت از لوله‌ی گوارش می‌تواند تظاهر یابد، که آسیب به لایه‌های بافت روده سبب اسهال شدید، درد شکمی، کاهش وزن، خستگی و سوء تغذیه می‌شود.
-
- کولیت زخمی (زخم روده)
التهاب طولانی مدت و زخم پوشش درونی روده‌ی بزرگ و مقعد که به طور ناگهانی به وجود می‌آید. علائمی مانند اسهال، خونریزی مقعد، دل پیچه، کاهش وزن، کاهش رشد کودکان، خستگی و تب دارد.
- سندرم روده‌ی تحریک پذیر
بیماری شایع گوارشی که با درد مزمن شکمی و تغییرات در اجابت مزاج همراه است. علت سندروم روده‌ی تحریک پذیر نامشخص است، اما عواملی همچون استرس و عفونت قبلی روده‌ای می‌تواند باعث ایجاد آن شود.
- داروهای مصرفی برای درمان سوزش سر دل
- بیماری ویپل
عفونت باکتریایی نادر دستگاه گوارش که تخریب پرزهای روده باعث اختلال در جذب و تجزیه‌ی مواد غذایی و در نتیجه اسهال می‌شود.
زمان مناسب مراجعه به پزشک
اکثر موارد اسهال بدون درمان بهبود پیدا می‌کند. با این حال، اسهال شدید می‌تواند باعث کمبود آب بدن شود که در صورت عدم درمان، می‌تواند خطرناک باشد. از دست دادن آب بدن به خصوص در کودکان، افراد مسن و کسانی که سیستم ایمنی ضعیف دارند، خطرناک است.
در صورت مشاهده علائم به شرح زیر، لازم است که به پزشک مراجعه نمائید:
در بزرگسالان
- وقتی اسهال بعد از ۲روز بهبود نمی‌یابد.
- وقتی دچار کمبود آب می‌شوید و علائمی مانند: تشنگی بیش از حد، خشکی دهان یا پوست، فقدان یا کم بودن ادرار، ضعف شدید، سرگیجه یا ادرار تیره رنگ دارید.
- تب بیش از ۳۹ درجه
- مدفوع خونی یا سیاه رنگ دارید.
- مدفوع شل بیش از ۶ بار در 24 ساعت
- عدم بهبودی برای چند روز
- درد شدید شکم یا مقعد
در کودکان خردسال
- اگر اسهال پس از ۲۴ ساعت بهبود نیافت.
- اسهالی که دارای مدفوع خونی یا سیاه رنگ است.
- اگر کودک دهان یا زبان خشک یا گریه بدون اشک دارد.
- کودک با تب ۳۹ درجه که بعد از ۲ ساعت یا بیشتر، هنوز پوشکش خیس نشده.
- خواب آلودگی و بی‌توجهی غیرعادی یا تحریک پذیر شدن
- شکم، چشم‌ها و گونه‌های فرو رفته (گودافتاده)
- زمانی که پوست بچه را می‌کشیم و رها می‌کنیم، صاف نمی‌شود و به صورت چروک باقی می‌ماند.
- اسهال همراه با تب یا استفراغ
- مدفوع خونی
- خواب آلودگی، بی‌توجه و یا تحریک پذیری غیر منتظره
- سایر موارد نگران کننده