همان­طور که اشاره شد تغییرات ایجاد شده در بدن در اثر دوران سالمندی احتمال بروز جراحت را برای آن‌ها افزایش می­‌دهد، برای همین حفظ نکات ایمنی برای سالمندان از اهمیت بیشتری برخوردار است. در این بخش سعی شده است راهنمایی­‌هایی کاربردی برای جلوگیری از حوادث و حفظ ایمنی در منزل و محیط اطراف سالمند ارائه شود. پرسش‌­های ارائه شده به صورت خلاصه و کاربردی به شما کمک می‌­کند تا با ارزیابی محیط، ایمنی محل زندگی سالمند خود را افزایش دهید. با توجه به این پرسش­‌ها و در صورت وجود مشکل، هرچه سریع‌تر برای رفع آن‌ها و افزایش ایمنی زندگی سالمند خود بکوشید.

“هیچ جایی منزل خود آدم نمی­‌شود …”، حتماً این جمله را بارها از سالمندان اطراف خود شنیده‌­اید. از بین محیط­‌هایی که سالمند با آن‌ها در ارتباط است حفظ ایمنی محیط منزل اهمیت دو چندانی دارد، زیرا سالمندان به علت شرایط خاص دوران سالمندی از جمله نیاز به احساس امنیت بیشتر، بیشترین زمان خود را در منزل سپری می‌­کنند. اگرچه حفظ ایمنی منزل کار سختی نیست اما متأسفانه بیشتر مصدومیت‌­های سالمندان در همین محیط منزل اتفاق می­‌افتند. جراحات معمولاً از اشیاء به ظاهر بی‌­اهمیت در منزل ناشی می‌­شود که با بررسی‌­هایی ساده می‌­توان از وقوع آن‌ها جلوگیری کرد.

سقوط سالمندان حتی از یک ارتفاع کم علاوه بر ایجاد جراحت برای سالمند، می‌­تواند منجر به ترس و کاهش فعالیت­‌های جسمانی وی به صورت ناخودآگاه شود. این کاهش فعالیت­ منجر به کاهش توان عضلات و انعطاف‌­پذیری آن‌ها شده که خود احتمال سقوط مجدد سالمند را افزایش می‌­دهد. به همین دلیل علاوه بر داشتن یک سبک زندگی سالم (از جمله فعالیت بدنی منظم برای قدرت بیشتر عضلات و تغذیه مناسب برای عملکرد بهتر بدن)، رعایت نکات ایمنی نیز برای سالمندان ضروری است.

در ادامه نکات لازم برای حفظ ایمنی شما ذکر شده است. سعی کنید به دقت با بررسی منزل سالمند خود، به سؤالات چک لیست‌­ها پاسخ دهید. هر پاسخ منفی به سؤالات، هشداری است که نشان می­‌دهد کدام قسمت منزل ایشان ایمن نیست و به تغییر جهت ایمن­‌سازی نیاز دارد.

• آیا قفل‌­ها و زنگ در سالم است؟
• آیا تمامی اتاق‌­ها و راهروها از روشنایی مناسب برخوردارند؟
• آیا لبه‌­های فرش به صورت هم­سطح و در یک راستا قرار گرفته­‌اند؟
• آیا فرش در اتاق‌­ها، راهرو، پله­‌ها و سایر محل­‌های پر رفت و آمد به صورت ثابت قرار گرفته­ و برآمده یا لغزنده نیستند؟
• هنگام تمیز کردن کف منزل با مواد شوینده، به آبکشی و خشک کردن مناسب برای عدم لغزندگی توجه می‌­شود؟
• آیا محل‌­های پر رفت و آمد خالی از موانع هستند؟
• آیا جعبه کمک‌­های اولیه در منزل وجود دارد؟
• آیا فهرست شماره‌­های اضطراری را در کنار تلفن سالمند قرار دارد؟

توصیه: بهتر است از دستگیره اهرمی برای درب‌­های ورودی استفاده شود.

• آیا طول، عرض و ارتفاع پله­‌ها برای سالمند مناسب است؟
• آیا راه­پله‌­ها از روشنایی مناسب برخوردارند و در بالا و پایین پله­‌ها کلید برق وجود دارد؟
• آیا پله‌­ها از نظر تعمیرات (محکم بودن، سطح هموار داشتن و …) در وضعیت مناسبی هستند؟
• آیا در دو طرف راه­پله­‌ها نرده وجود دارد؟
• آیا در مسیر راه پله‌­ها وسایل اضافی چیده نشده و برای عبور سالمند فضای کافی وجود دارد؟

توصیه‌­ها

• برای تشخیص صحیح محل پله­‌ها توسط سالمند، می­‌توانید در لبه پله­‌ها نوار رنگی بچسبانید.
• به آن‌ها تأکید کنید که هنگام بالا و پایین رفتن از پله­‌ها به هیچ وجه عجله نکنند، از پوشیدن لباس‌های بلند خودداری کنند و حتی‌الامکان از مسیر نزدیک به دیوار‌ها عبور کنند.
• کفپوش پله‌ها را توسط گیره‌های مخصوص به پله ثابت کنید.
• در راه پله‌ها و پاگرد‌ها هنگام بالا و پایین رفتن روشنایی کافی و مناسب (لامپ‌های چشمی و اضطراری) تعبیه کنید.
• بهتر است تعداد پله‌های طبقات منزل سالمند زیاد نباشد و یا در صورت زیاد بودن پله­‌ها، برای رفت و آمد آسانسور در نظر گرفته شود.
• در صورت وجود مشکل در بالا رفتن از پله‌­های داخل منزل می‌­توانید صندلی­‌های بالابر مخصوص پله را برای سالمند تهیه کنید.

قبل از حمام رفتن بهتر است موارد زیر بررسی شوند:

• آیا سطح کفپوش حمام از نظر لغزنده نبودن بررسی شده است؟
• آیا میزان روشنایی کافی است؟
• برای جلوگیری از سقوط و تحرک آسان­‌تر، دستگیره‌­های کمکی در حمام تعبیه شده است؟
• در صورتی که حمام کردن به صورت ایستاده برای سالمند مشکل است، آیا محلی برای نشستن در حمام برای وی در نظر گرفته شده است؟
• آیا پادری ثابت و بدون لغزش در بیرون از وان و حمام وجود دارد؟
• آیا سردوش حمام به درستی کار می‌­کند؟
• آیا در حمام توالت نیز تعبیه شده است؟

توصیه‌­ها

• قبل از حمام رفتن، دمای آب حمام بررسی شود.
• ارتفاع دوش حمام باید به راحتی و به صورت دستی قابل تنظیم باشد.
• برای جلوگیری از سر خوردن و آسیب کمتر لازم است در فضای داخل حمام از کف­پوش پلاستیکی مخصوص و ضد سرخوردگی استفاده شود.
• شیر آب سرد و گرم باید با رنگ و یا نشانه‌های واضحی مشخص شده باشند.
• در مسیر حمام و فضای داخل حمام دستگیره‌­هایی نصب شود تا بتوان از آن‌ها برای جلوگیری از سقوط استفاده کرد.
• به منظور نشستن در داخل حمام از یک صندلی یا چهارپایه در زیر دوش حمام و یا دوش دستی استفاده شود.
• برای جلوگیری از لیز خوردن در داخل حمام بهتر است از دمپایی‌های پلاستیکی مخصوص حمام استفاده شود.
• اگر کف حمام دارای پستی و بلندی است آن را با استفاده از رنگ­‌های مختلف از هم متمایز کنید تا برای سالمند قابل تشخیص باشد.
• در حمام قفسه‌­ای به منظور نگهداری داروهای ضروری سالمند خود تعبیه کنید.

• آیا امکان عبور ویلچر در سرویس بهداشتی وجود دارد؟
• آیا دستگیره‌­هایی به منظور تسهیل و کمک به حرکت و نشستن و برخواستن در سرویس بهداشتی وجود دارد؟
• آیا روشنایی داخل سرویس بهداشتی مناسب است؟
•  آیا شیرآلات راحت و تهویه مناسب وجود دارد؟

• آیا ظروف و مواد مورد نیاز برای آشپزی، در محلی دسترس‌­پذیر نگهداری شده‌­اند؟
• آیا چهارپایه راحت و ایمن (محکم و دارای حفاظ) برای برداشتن اجسام مرتفع در دسترس است؟
• آیا اجاق گاز، یخچال و فریزر به درستی کار می‌­کنند و کار با آن‌ها برای سالمند راحت است؟
• آیا ظروف و مواد سنگین وزن در قفسه­‌های پایین و ظروف سبک در قفسه­‌های بالا نگهداری می­‌شوند؟
• آیا شیر آب و سینک ظرف­شویی مناسب با قد سالمند بوده و سالمند به راحتی با آن کار می‌­کند؟
• آیا وضعیت روشن و خاموش بودن گاز به راحتی قابل تشخیص است؟
• آیا به عللی مثل ضعف حافظه، یادآور غذا یا وسایلی که دارای خاموشی خودکار هستند مورد نیاز است؟
• آیا دستگاه اطفاء حریق آشپزخانه در محل مناسب و دور از اجاق گاز نصب شده است؟
• آیا سیم‌­کشی و کابل­ وسایل برقی دارای روکش مناسب و در مسیر ایمن قرار دارند؟

توصیه­‌ها

• به سالمند تذکر دهید به جای دستگیره معمولی بهتر است از دستکش­‌های­ ضدحرارت که در برابر دمای زیاد مقاومت بیشتری دارند استفاده کند و در صورت سوختن دست‌ها، آن را در آب سرد (و نه یخ یا روغن) قرار ندهد.
• بهتر است کابینتی در قسمت بالای اجاق گاز نصب نشده باشد.
• بهتر است طبقات کابینت‌ها نیز به صورت کشویی باشد تا راحت بیرون کشیده شود و دسترسی به وسایل موجود در آن‌ها راحت باشد.
• توصیه می‌شود دستگیره کشو‌ها و کابینت‌ها با انواعی که به شکل D هستند جایگزین شوند، زیرا استفاده از این نوع دستگیره‌ به ویژه برای افرادی که از آرترز رنج می‌برند راحت‌تر است.

• آیا ورودی اتاق و کنار تخت خواب کلید برق (روشنایی) دارد؟
• آیا در اتاق خواب منبع نور مناسب (مثلاً چراغ خواب) تعبیه شده تا در صورت بیدار شدن در نیمه شب مشکلی ایجاد نشود؟
• آیا برای حرکت به سمت سالن در نیمه‌­شب روشنایی مناسب وجود دارد؟
• آیا مسیر اتاق خواب به سمت حمام و دستشویی بدون مانع و واضح است؟
• آیا سنسور تشخیص مونواکسید کربن در اتاق وجود دارد و باتری آن چک شده است؟

توصیه‌­ها

• به منظور پیشگیری از خطر سقوط در شب، بهتر است در اتاق­‌ها و راهروها لامپ­‌های اتوماتیک (حساس به حرکت) تعبیه شود.
• مطمئن شوید ارتفاع تخت خواب سالمند خیلی بلند یا کوتاه نباشد.
• به سالمند توصیه کنید تغییر موقعیت خود از حالت دراز کشیده یا نشسته به حالت ایستاده را به آرامی انجام دهد.
• در اتاق خواب سالمند دستگاه اطفاء حریق و تشخیص‌­دهنده دود تعبیه کنید.
• کنترل دستگاه­‌های مختلف را در نزدیکی تخت­خواب و در دسترس وی قرار دهید.
• سعی کنید کنار تخت خواب سالمند یک دستگاه تلفن به همراه شماره­‌های ضروری را قراردهید.

• آیا اتاق کار سالمند شما از روشنایی مناسب برخوردار است؟
• آیا در اتاق کار تلفن و فهرست شماره­‌های اضطراری وجود دارد؟
• آیا تمامی سطوح از نظر نبود خطر سقوط اجسام و یا آتش‌­سوزی بررسی و ایمن شده است؟
• آیا محیط کار سالمند شما از نظر تهویه (در تابستان و زمستان) مناسب است؟
• آیا اجسام سنگین در قفسه­‌های پایین و اجسام سبک در بالا قرار گرفته‌­اند؟
• آیا از نردبان  یا چارپایه ایمن (محکم و دارای محافظ) برای دسترسی به ابزار مورد نیاز استفاده می‌­شود؟
• آیا همه مواد شیمیایی مورد استفاده مانند: سفید کننده‌­ها، مواد ضد عفونی­‌کننده و … با برچسب مشخص شده و قابل تشخیص هستند؟
• آیا مواد قابل اشتعال طبق برچسب راهنمای آن‌ها و به صورت ایمن (دور از منبع گرما زا و یا آتش‌­زا) نگهداری می­‌شوند؟

توصیه­‌ها

• هنگام استفاده از نردبان، روی پله­‌های بالایی نایستید. برای حفظ تعادل خود، وسط پله‌­ها قرار بگیرید و به هیچ وجه هنگامی که روی نردبان هستید به چیز دیگری تکیه ندهید.

• آیا همه در­های ورودی دارای لامپ هستند؟
• آیا پله‌های ورودی و معابر دارای نرده هستند؟
• آیا معابر اطراف خانه هموار، با نور مناسب و پاکیزه (خالی از برف، نخاله­‌های ساختمانی، برگ و …) هستند؟
• آیا جنس سنگفرش و کفپوش‌­های پله‌­ها و معابر از نظرهای مختلف (لیز، ناهموار نبودن و …) برای سالمندان مناسب است؟
• آیا پلاک منزل مشخص و واضح است (به منظور پیدا کردن نیروهای امدادی، بسته‌­های پستی و …)؟

توصیه­‌ها

• موانع مختلف موجود (نخاله، زباله­ و …) در مسیرهای پر رفت و آمد مانند مسیر درب حیاط تا ورودی ساختمان یا پیاده روی جلوی منزل را بردارید.
• بررسی کنید که سطوح مختلف محل رفت و آمد سالمند لیز نباشد.
• ­بهتر است مسیرهای پرخطر مانند سطوح شیب­دار، ناهموار و یا لبه­‌ها برای تشخیص راحت­‌تر با علامت (رنگ یا علائم هشدار دهنده)­ مشخص شوند.
• بهتر است در محل­‌های ورودی و خروجی پر رفت و آمد­­ ساختمان نیمکت یا صندلی­‌هایی برای استراحت قرار دهید.
• علاوه بر پله، برای عبور با ویلچر یا واکر در محل پررفت و آمد سطوح شیب­دار مناسب قرار دهید.
• در محل‌­های ورودی و خروجی اصلی، لامپ شارژی و برق اضطراری قرار دهید.
• در بالای پلاک منزل چراغ‌­های کوچک با نور پایین قرار دهید.

• آیا در همه طبقات منزل سالمند شما، دستگاه تشخیص‌­دهنده دود وجود دارد؟
• آیا دستگاه تشخیص‌­دهنده دود هر شش ماه یکبار چک می­‌شود؟
• آیا مسیر خروج اضطراری برای مواقع آتش‌­سوزی مشخص شده است؟
• آیا مواد قابل اشتعال و پرخطر مشخصاً برچسب‌­گذاری شده و در محل مناسب نگهداری می‌_­شوند؟
• آیا دستگاه‌­های گرم ­کننده منزل در محل مناسب و دور از مواد قابل اشتعال قرار دارند؟
• اگر سالمند شما در خانه قدیمی ساکن است، آیا سیم­کشی­‌ها و جعبه فیوز را از نظر ایمنی بررسی کرده‌­اید؟
• آیا کپسول اطفاء حریق در منزل سالمند وجود دارد و نحوه استفاده از آن را به سالمند آموزش داده­‌اید؟
• آیا کپسول اطفاء حریق به طور منظم بررسی می­‌شود؟

با توجه به ضعیف شدن بدن سالمندان، احتمال ابتلا به بیماری‌­های مختلف در آن‌ها بیشتر می­‌شود و به داروهای بیشتری برای درمان مشکلات خود نیاز دارند. مصرف تعداد زیادی دارو و افزایش مصرف داروها ممکن است منجر به عوارض جانبی مانند: فراموشی، خواب­‌آلودگی و گیجی شود که خود احتمال بروز حوادث از جلمه سقوط را برای سالمند افزایش می­‌دهند. برای حفظ ایمنی سالمند خود به ویژه هنگام مصرف داروهای متعدد موارد زیر را مدنظر قرار دهید:

• آیا راهنمای مصرف همه داروهای سالمند را به منظور اطلاع از عوارض جانبی و یا تداخل دارویی مطالعه کرده‌­اید؟
• آیا سالمند شما داروها را دقیقاً مطابق دستور پزشک مصرف می­کند؟
• آیا فهرست داروهای مصرفی سالمندتان را برای ارائه به پزشک، داروساز، بیمارستان و … تهیه کرده‌­اید؟
• آیا می‌­دانید سالمند شما به چه داروهایی حساسیت دارد؟

• آیا پزشک سالمند را در جریان عوارضی که با مصرف دارو به آن مبتلا شده­ است قرار داده‌­اید؟
• آیا به تاریخ انقضای داروهای سالمند توجه می­‌کنید؟
• وقتی داروی جدیدی برای سالمند تجویز می‌­شود، آیا در مورد تمامی اطلاعات و عوارض جانبی مربوط به آن از پزشک سؤال می‌­کنید؟
• آیا پزشک سالمند شما از تمام داروهایی که او مصرف می­‌کند آگاهی دارد؟ (داروهای تجویز شده توسط بقیه پزشکان، داروهای گیاهی، داروهای بدون نسخه و مکمل­‌ها)
• با توجه به این­که مصرف دارو همیشه بهترین راه‌­حل نیست، آیا با پزشک سالمند در مورد استفاده از جایگزین‌­های دارویی صحبت کرده‌­اید؟

توصیه­‌ها

• برای آگاهی پزشک از وضعیت داروهای مصرفی سالمند خود، لیست تمامی داروهای مصرفی اخیر وی (حتی داروهای گیاهی، مکمل‌­ها و داروهای بدون نسخه) را تهیه کرده و هنگام مراجعه به پزشک نشان دهید.
• به سالمند بگویید که اگر داروهایی باعث گیجی و خواب­‌آلودگی او می‌­شود، فعالیت‌­های خود را طوری تنظیم کند که در معرض سقوط یا سایر آسیب­‌ها (در اثر مصرف دارو) قرار نگیرد.

پیشگیری از بیماری‌­ها برای سالمندان اهمیت ویژه‌­ای دارد. از طرف دیگر تشخیص زود هنگام بیماری‌­ها در سالمندان می­‌تواند جلوی بسیاری از عوارض آن‌ها را بگیرد. برای همین بهتر است سالمندان برای پیشگیری و یا تشخیص زودرس بیماری‌­­ها، بررسی‌­ها و اقدامات زیر را به صورت منظم انجام دهند. در نظر داشته باشید که دوره­‌های زمانی انجام معاینات و آزمایشات بسته به سن، جنس، شرایط جسمی و بیماری­‌های هرفرد متفاوت است. برای همین در مورد زمان انجام هر یک از آن‌ها با پزشک یا مراکز سلامت مشورت کنید:

• واکسن آنفلوانزا
• واکسن زونا (زونا یک عفونت ویروسی است که باعث ایجاد درد شدید و دانه‌­هایی بر سطح پوست می‌­شود).
• آزمایش خون و ادرار و مدفوع
• بررسی روده بزرگ (به منظور تشخیص زود هنگام سرطان روده بزرگ)
• معاینه پروستات (به منظور تشخیص زود هنگام سرطان پروستات در آقایان)
• بررسی پستان (برای خانم­‌های سنین 40 تا 75 سال)
• آزمایش پاپ اسمیر (بررسی گردن رحم)
• آزمایش میزان تراکم استخوان (به ویژه در خانم‌­های بالای 65 سال)
• آزمایش تشخیص چربی‌خون و دیابت (به ویژه برای افراد با فشارخون بالا، چربی بالا، چاقی یا دارای سابقه قندخون بالا)
• اندازه‌­گیری فشارخون
• معاینه بینایی و شنوایی در مواقع نیاز