نقص مادرزادی قلب در بزرگسالی یعنی وجود یک یا چندین ناهنجار در ساختار قلب فرد است که کودک با آن به دنیا آمده است. این نقایص به وجود آمده در هنگام تولد می‌تواند نحوه گردش خون در قلب فرد را به کلی تغییر دهد. این نقایص ممکن است ساده و بدون هیچ عوارض جانبی یا پیچیده و زمینه‌ساز مشکلات بعدی باشد. بعضی از این نقایص مادرزادی قلب حتی می‌تواند جان فرد را به خطر بیاندازد.

تشخیص و درمان به موقع این نقایص در کودکان می‌تواند باعث نجات جان آن‌‌ها شده و کمک کند تا آن‌ها به سنین بزرگسالی برسند. البته علائم و نشانه‌های این بیماری‌ها حتی با وجود درمان در کودکی بازهم ممکن است در بزرگسالی خود را نشان داده و با بروز علائم همراه باشد. به همین دلیل اگر فردی دچار نقایص قلبی مادرزادی باشد ممکن است تا در تمام طول عمر خود نیاز به مراقبت داشته باشد. بهتر است در مورد ویزیت‌های بعدی خود در دوران بزرگسالی با پزشک صحبت کنید.

علائم و نشانه‌ها

برخی از نقایص مادرزادی قلب هیچ گونه علامت و نشانه به دنبال نخواهد داشت. برای برخی از افراد نیز علائم این بیماری‌ها در سنین بالاتر بروز پیدا می‌کند. حتی در بعضی از موارد ممکن است سال‌ها بعد از معالجه فرد، علائم این نقص در دوران بزرگسالی مجدداً عود پیدا کند.

علائم نقایص مادرزادی قلبی در بزرگسالی ممکن است موارد زیر باشد:

• تنگی نفس
• تورم بافت‌ها یا اندام‌های بدن (ادم)
• ضربان غیرطبیعی قلب (آریتمی)
• رنگ مایل به آبی پوست، لب و ناخن‌ها (سیانوز)

علل شایع

متخصصان در مورد علت اصلی بروز بیش‌تر نقایص مادرزادی قلب که در رحم مادر اتفاق می‌افتد مطمئن نیستند. اما وراثت ممکن است نقش بسیار مهمی در بروز نقص مادرزادی قلب داشته باشد.

دانستن نحوه‌ی عملکرد قلب می‌تواند در شناخت بیش‌تر بیماری کمک کننده باشد. به طور کلی قلب به دو حفره‌ی سمت راست و دو حفره‌ی سمت چپ تقسیم می‌شود. برای پمپاژ کردن و خون‌رسانی به قسمت‌های مختلف بدن، قلب از بطن چپ و راست خود استفاده خواهد کرد. سمت راست قلب از طریق رگ‌های خونی خاص (شریان‌های ریوی) خون را به ریه‌ها منتقل خواهد کرد. در ریه‌ها خون با اکسیژن ترکیب شده و سپس از طریق رگ‌های ریوی به سمت چپ قلب باز خواهد گشت. سپس سمت چپ قلب خون را از طریق آئورت به قسمت‌های دیگر بدن منتقل خواهد کرد. نقاص مادرزادی قلب می‌تواند ساختارهای قلب مثل بطن و دهلیزها، دیواره بافت‌های جدا کننده بطن‌ها و شریان‌ها را تغییر داده و باعث بروز مشکلاتی در عملکرد قلب شود.

علت عود نقص‌های مادرزادی قلب در بزرگسالی

 بعضی از نقص‌های قلب با وجود درمان در سنین کودکی، در سنین بالاتر و در بزرگسالی فرد عود پیدا می‌کنند. ترمیم این نقایص می‌تواند تا حدی به بهبود عملکرد قلب کمک کند اما نمی‌تواند کاملاً وضعیت قلب را به حالت طبیعی خود بازگرداند. حتی اگر در کودکی درمان نقایص قلب موفقیت آمیز بوده باشد، ممکن است با افزایش سن فرد این نقایص مجدداً عود پیدا کرده یا بدتر شود. همچنین ممکن است مشکلات قلبی که در کودکی نگران کننده نبوده و درمان نشده با افزایش سن فرد شدت گرفته و اکنون نیاز به درمان داشته باشد.

ترمیم نقایص قلبی مادرزادی در سنین بزرگسالی ممکن است عوارض جانبی مثل به جا ماندن بافت زخم را به همراه داشته باشد. جای زخم (اسکار زخم) می‌تواند منجر به بروز نامنظمی ضربان قلب یا همان ریتم غیرطبیعی قلب پس از درمان شود.

عوامل تشدید کننده‌ی خطر

برخی از عوامل خطر محیطی و ژنتیکی ممکن است  در بروز نقص قلب مادرزادی نقش داشته باشند. این عوامل خطر عبارتنداز:

سرخک آلمانی (سرخجه): ابتلای مادر باردار به سرخجه می‌تواند بر روی رشد قلب فرد تأثیرگذار باشد.

دیابت: ابتلای مادر به دیابت 1 و 2 ممکن است بر روی روند رشد قلب کودک اثر منفی گذاشته و باعث بروز نقایص قلبی شود. البته دیابت بارداری بر روی خطر ابتلا به نقایص مادرزادی قلب تأثیری نخواهد داشت.

داروها: مصرف برخی از داروهای خاص در حین بارداری می‌تواند باعث بروز مادرزادی قلب و نقایص هنگام تولد شود. این داروها شامل ایزوترتینوئین‌ها و لیتیوم‌ها می‌شود. ایزوترتینوئین‌ها معمولاً برای درمان آکنه و لیتیوم‌ها برای درمان اختلال دو قطبی مورد استفاده قرار می‌گیرند.

وراثت: به نظر می‌رسد که احتمال بروز نقایص و بیماری‌های مادرزادی قلبی در خانواده‌های دارای پیش زمینه بیش‌تر بوده و ممکن است با سندرم‌های ژنتیکی دیگر همراه باشند. به عنوان مثال، کودکان مبتلا به سندرم داون اغلب دارای نقایص قلبی مادزادی هستند. آزمایش ژنتیکی می‌تواند سندرم داون و سایر اختلالات در دوران رشد کودک را به خوبی تشخیص دهد.

سیگار کشیدن: مادرانی که در دوران بارداری سیگار می‌کشند خطر ابتلای فرزند آن‌ها به نقص مادرزادی قلب تا حد قابل توجهی افزایش خواهد یافت.

  عوارض احتمالی

عوارض جانبی ناشی از نقص مادرزادی قلب ممکن است سال‌ها پس از درمان اولیه به وجود بیایند. برخی از این عوارض عبارتند از:

• ضربان قلب غیر طبیعی( آریتمی)

آریتمی هنگامی اتفاق می‌افتد که تکانه‌های الکتریکی که ضربان قلب را هماهنگ می‌کنند به درستی کار نکرده و در نتیجه باعث می‌شود تا قلب خیلی سریع، خیلی آهسته یا نامنظم بتپد. در برخی افراد، ضربان نامنظم شدید در صورت عدم درمان می‌تواند مخاطرات جانی را به همراه داشته باشد.  

• التهاب قلبی (اندوکاردیت)

قلب شامل چهار حفره و چهار دریچه است که توسط یک غشای نازک به نام آندوکاردیوم پوشانده شده است. اندوکاردیت التهاب این پوشش نازک داخلی قلب است که زمانی رخ می‌دهد که باکتری‌ها یا میکروب‌ها وارد جریان خون و سپس قلب فرد می‌شوند. اندوکاردیت درمان نشده ممکن است به دریچه‌های قلب فرد آسیب رسانده یا باعث سکته قلبی فرد شود. درصورتی که دریچه‌های قلب مصنوعی بوده، قلب با مواد پروتز اصلاح شده یا اگر نقص قلب به طور کامل ترمیم نشده باشد، پزشک ممکن است برای کاهش خطر ابتلا به اندوکاردیت آنتی بیوتیک تجویز کند.

• سکته‌ی مغزی

سکته مغزی هنگامی اتفاق می‌افتد که خون‌رسانی به بخشی از مغز قطع شده یا به شدت کاهش یابد. نقص مادرزادی قلب می‌تواند باعث این شود تا لخته خونی از طریق قلب به مغز انتقال پیدا کند. همچنین برخی از انواع بی‌نظمی‌های ضربان قلب( آریتمی های قلبی) نیز می‌تواند باعث ایجاد لخته خون و بروز سکته در فرد شود.

• نارسایی قلبی

نارسایی قلبی که به عنوان نارسایی احتقانی قلبی نیز شناخته می‌شود، بدین معنی است که قلب نمی‌تواند خون کافی را برای تأمین نیازهای بدن به قسمت‌های مختلف پمپاژ کند. برخی از انواع بیماری مادرزادی قلبی می‌توانند منجر به این نارسایی‌های قلبی شوند. با گذشت زمان بیماری‌های خاصی مانند بیماری عروق کرونر یا فشارخون بالا نیز می‌تواند باعث ضعیف شدن قلب شده و پمپاژ کردن خون را دشوارتر از گذشته کند.

• پرفشاری ریوی

این عارضه نوعی فشارخون بالاست که بر روی شریان‌های ریه تأثیر می‌گذارد.

برخی از نقایص مادرزادی قلب باعث می‌شود تا خون بیش‌تری به سمت ریه‌ها پمپاژ شده و در نتیجه افزایش فشار در این نواحی کار پمپاژ خون توسط قلب دشوارتر از حالت طبیعی شود. در نهایت عارضه پرفشاری ریوی باعث ضعیف شدن عضله قلب و بروز مشکلات و عوارض دیگر برای فرد مبتلا خواهد شد.

• مشکلات دریچه قلب

در برخی از انواع بیماری مادرزادی قلب، دریچه‌های قلب غیر طبیعی خواهد بود.

تشخیص

برای تعیین اینکه آیا شما دچار نوعی از بیماری قلبی مادرزادی هستید یا اینکه نقص مادرزادی قلب باعث بروز عوارض جانبی در شما شده، پزشک با توجه به تاریخچه پزشکی و معاینه جسمی مثل گوش دادن به صدای قلب با گوشی (استتوسکوپ) اقدام به تشخیص این عارضه خواهد کرد. سپس پزشک ممکن است روش های زیر را برای تشخیص دقیق تر عارضه تجویز کند:

• نوارقلب (الکتروکاردیوگرام)

نوارقلب می‌تواند به تشخیص بزرگی بخشی از قلب کمک کند. در این شیوه سرعت و میزان فعالیت الکتریکی قلب مورد اندازه‌گیری قرار می‌گیرد تا مشخص شود که فعالیت الکتریکی قلب فرد طبیعی است یا خیر.

• تصویربرداری با اشعه ایکس از قفسه سینه

این شیوه تصویربرداری به ارزیابی وضعیت ریه‌ها و قلب افراد کمک خواهد کرد.

• اکوکاردیوگرام

امواج صوتی تصاویری از قلب متحرک ایجاد می‌کنند که پزشک می‌تواند از تصویر به وجود آمده برای شناسایی ناهنجاری‌های قلبی استفاده کند.

• پالس اکسیمتری

در این شیوه یک سنسور کوچک متصل به انگشت می‌تواند میزان اکسیژن موجود در خون فرد را تخمین بزند.

• تست ورزش قلب

در این روش بر روی تردمیل یا دوچرخه ثابت ورزش می‌کنید تا پزشک بتواند وضعیت فعالیت الکتریکی قلب، ضربان قلب و فشارخون بعد از اتصال به نوار قلب حین ورزش کردن را بررسی کند. در صورتی که فرد نتواند ورزش کند، پزشک ممکن است برای افزایش ضربان قلب دارو تجویز کرده و سپس وضعیت قلب را مورد بررسی قرار دهد.

• سی تی اسکن قلبی و یا ام آر آی

برای سی تی اسکن قلب، ابتدا روی یک میز دراز کشیده و وارد یک دستگاه دونات شکل وارد خواهید شد. یک لوله بازتاب کننده اشعه ایکس به دور بدن شما چرخیده و تصاویری از وضعیت قلب و قفسه سینه جمع آوری خواهد کرد. در شیوه تصویر برداری ام آر آی قلبی نیز از میدان مغناطیسی و امواج رادیویی برای تصویربرداری از قلب فرد استفاده می‌کنند.

• کاتتریزاسیون قلبی

پزشک ممکن است از این برای بررسی جریان خون و فشارخون در قلب استفاده کند. در طی این تصویربرداری با استفاده از سوند رنگ به داخل خون فرد تزریق می‌شود تا بتوان عکس‌های دقیق‌تری با اشعه ایکس از رگ‌های خونی و قلب یبمار تهیه کرد. در این شیوه می‌توان فشار داخل دریچه‌های قلب را نیز اندازه‌گیری نمود.

درمان

با توجه به شدت بیماری قلبی مادزادی ممکن است درمان با هدف اصلاح این نقایص قلبی یا مقابله با عوارض ناشی از آن صورت پذیرد.

شیوه‌های درمانی موجود برای نقص مادرزادی قلب عبارتند از:

• معاینه دوره‌ای

 با توجه به میزان شدت نقص مادرزادی قلب فرد نیاز به معاینه‌های دوره‌ای توسط پزشک متخصص خواهد داشت تا شدت گرفتن عارضه مورد بررسی قرار گیرد. بهتر است در مورد زمان مناسب برای ویزیت مجدد خود صحبت کنید.

• داروها

 برخی از نقایص خفیف مادرزادی قلب را می‌توان با داروهای مناسب درمان کرد. در حقیقت مصرف این داروها به عملکرد بهتر قلب فرد مبتلا کمک کرده و می‌تواند تا حدی از بروز عوارض جانبی پیشگیری کند. علاوه بر این ممکن است برای جلوگیری از لخته شدن خون یا کنترل ضربان قلب نامنظم به مصرف داروها احتیاج داشته باشید.

• دستگاه‌های قلبی قابل کاشت

 دستگاه‌هایی که به کنترل ضربان قلب شما (ضربان‌ساز) یا دستگاه‌هایی که ضربان قلب نامنظم و تهدید کننده را درمان می‌کنند. ضربان قلب قابل کاشت (icd) می‌توانند تا حد زیادی به برخی از عوارض مرتبط با نقایص مادرزادی قلب کمک کنند.

• روش‌های ویژه درمانی با استفاده از کاتتر

 کاتتریزاسیون این امکان را به فرد می‌دهد تا بدون ترمیم جراحی قفسه سینه و قلب بهبود یابد.

• عمل قلب باز

 اگر روش‌های کاتتر نتواند نقص قلبی فرد را برطرف کند، پزشک ممکن است انجام جراحی قلب باز را توصیه کند.

• پیوند قلب

 پیوند قلب می‌تواند آخرین گزینه برای درمان باشد.

نقایص مادرزادی قلب و بارداری

با وجود نقص‌های مادرزادی قلب، فرد می‌تواند بارداری موفقی داشته باشد خصوصاً اگر این نقص خفیف باشد. البته درصورتی که نقص مادرزادی قلب مورد پیچیده‌ای باشد، پزشک ممکن است با بارداری فرد مخالف باشد به همین خاطر بهتر است پیش از بارداری با پزشک متخصص قلب مشورت داشته باشید تا علاوه بر آشنایی با خطرات احتمالی، در مورد مراقبت‌های ویژه قبل و حین دوران بارداری خود آشنا شوید. زنان و مردان مبتلا به بیماری‌ها و نقایص مادرزادی قلبی در خطر انتقال این بیماری به کودکان خود هستند. پزشک برای تشخیص احتمال ابتلای کودک شما به این بیماری‌های مادرزادی احتمالاً آزمایش ژنتیک را تجویز خواهد کرد.

پیگیری و مراقبت در بیماری‌های قلبی

بسیاری از بزرگسالانی که دچار بیماری‌های مادرزادی قلبی هستند معتقدند که با بالا رفتن سن آن‌ها این عارضه به کلی درمان شده یا درمان صورت گرفته در کودکی کاملاً مشکل را برطرف کرده است. این درحالی است که ممکن است با توجه به نقص به وجود آمده این موضوع حقیقت نداشته و صرفاً تصورات فرد مبتلا باشد. باید به این موضوع دقت کنید که اگر مبتلا به نقایص قلبی مادرزادی هستید و حتی در کودکی نیز برای درمان آن تحت عمل جراحی قرار گرفته اید، بازهم امکان بروز عوارض جانبی در شما وجود خواهد داشت.

به همین خاطر تحت مراقبت بودن و پیگیری شرایط قلبی شما اهمیت بسیار زیادی در حفظ سلامتی شما خواهد داشت. این مراقبت می تواند معاینات دوره ای، غربالگری یا آزمایشات منظمی باشد که برای بررسی سلامت وضعیت قلب خود انجام می دهید. در نتیجه بهتر است هنگام مراجعه به پزشک متخصص در مورد معاینات دوره ای با او صحبت کرده و تمامی توصیه های پزشک را به دقت رعایت کنید. در ایده آل ترین حالت ممکن، یک متخصص داخلی یا قلب در معالجه بزرگسالی با نقایص مادرزادی قلبی می تواند به طور مرتب شما را معاینه کرده و سلامت قلب شما را مورد بررسی و ارزیابی قرار دهد.