ایدز (سندرم کمبود ایمنی) یک بیماری مزمن و تهدیدکننده زندگی است که ناشی از ویروس نقص ایمنی بدن انسان است. این ویروس با آسیب رساندن به سیستم ‌ایمنی بدن، با توانایی بدن برای مبارزه با میکروب‏هایی که باعث بیماری می‌شود، تداخل می‌کند. ایدز یکی از بیماری‌های منتقله از راه جنسی است. همچنین می‏تواند در هنگام بارداری، زایمان یا شیردهی از طریق تماس با خون آلوده یا از مادر به کودک انتقال یابد. هیچ درمانی برای ایدز وجود ندارد اما داروهایی وجود دارد که می‌تواند به طور چشمگیری پیشرفت بیماری را آهسته کند.

علائم و نشانه‌ها

علائم ایدز به این بستگی دارد که فرد در چه فازی از این بیماری قرار دارد.

• عفونت اولیه (حاد)

در اکثر افراد مبتلا به ایدز، در عرض یک یا دو ماه پس از این‌که ویروس وارد بدن شد، یک بیماری مشابه آنفلوانزا ایجاد می‏‌شود. این بیماری که به عنوان عفونت اولیه یا حاد شناخته می‌شود، ممکن‌است چند هفته طول بکشد. علائم و نشانه‌های احتمالی آن عبارتند از:

• تب
• سردرد
• درد در مفاصل و ماهیچه‌ها
• جوش‌های پوستی
• زخم‌های دهان و گلو

• تورم غدد لنفاوی مخصوصاً در گردن

این علائم می‌تواند بسیار ملایم باشد که حتی ممکن‌ است فرد متوجه آن‏‌ها نشود. با این حال، مقدار ویروس در جریان خون (بار ویروسی) در این زمان بسیار بالا است.

• عفونت نهفته

در برخی از افراد، تورم گره‌های لنفاوی در این مرحله اتفاق می‌افتد. در غیر این صورت، نشانه‌های خاصی وجود ندارد. ایدز در بدن باقی می‌ماند و سلول‏های خونی را آلوده می‌کند. اگر فرد در حال درمان با داروهای ضدویروس است، این مرحله از عفونت ایدز عموماً حدود 10 سال طول می‏کشد. اما گاهی اوقات، حتی با این درمان برای چندین دهه طول می‌کشد.

• عفونت ایدز درمان‌پذیر

همان طور که ویروس به تکثیر و نابود کردن سلول‏های ایمنی بدن مشغول است، ممکن‌است فرد به عفونت‏های خفیف یا علائم مزمن مانند موارد زیر دچار شود:

• تب
• خستگی مفرط
• تورم گره‌های لنفی
• اسهال
• کاهش وزن
• عفونت قارچی دهانی
• تبخال
• پیشرفت منجر به بیماری ایدز

نقص سیستم ایمنی درمان نشده معمولاً حدود 10 سال طول می‏کشد تا به بیماری ایدز تبدیل شود. هنگامی‌که ایدز رخ می‌دهد، سیستم‌ایمنی بدن به شدت آسیب دیده است و احتمال بیشتری وجود دارد که عفونت‏ یا سرطان‌های فرصت طلب ایجاد شود (بیماری‌هایی که معمولاً در فرد با سیستم ایمنی سالم بروز نمی‏کند).

علائم و نشانه‌های این عفونت عبارتند از:

• تعریق شبانه
• تب عودکننده
• اسهال مزمن
• خال‏های سفید یا جراحات غیرمعمولی در زبان یا دهان
• خستگی مفرط
• کاهش وزن
• جوش‌های پوستی یا تاول

علل شایع

ایدز توسط یک ویروس ایجاد می‌شود. این ویروس می‌تواند از طریق تماس جنسی، خون یا از مادر به کودک در حین بارداری، زایمان یا شیردهی منتقل شود.

ایدز سلول‏های ایمنی بدن (سلول‏های سفید خون که از بدن در مقابل میکروب‏ها دفاع می‏کنند) را از بین می‏برد. با کاهش این سلول‏ها سیستم ایمنی بدن ضعیف می‌شود.

برای آلوده شدن به ویروس ایدز، خون آلوده یا ترشحات مایع منی باید به بدن فرد وارد شود. این انتقال می‏تواند به چندین راه رخ دهد:

• داشتن رابطه جنسی

اگر فرد رابطه جنسی واژینال، مقعدی یا دهانی با یک فرد آلوده داشته باشد و خون، اسپرم و ترشحات واژن وارد بدن او شود، ممکن‌است آلوده شود. این ویروس می‌تواند بدن را از طریق زخم‌های دهان یا جراحت‌های کوچک آلوده کند که گاهی اوقات در رکتوم (راست روده) یا واژن در طول فعالیت جنسی ایجاد می‌شود.

• انتقال خون

در برخی موارد، ویروس ممکن‌است از طریق انتقال خون منتقل شود. امروزه کیسه‌های خون از نظر ایدز مورد بررسی قرار می‏گیرند بنابراین خطر این نوع انتقال بسیار کم است.

• به اشتراک گذاشتن سرسوزن

ایدز می‌تواند از طریق سرنگ‌های آلوده منتقل شود. به اشتراک گذاشتن سرنگ‌های مربوط به مواد مخدر فرد را در معرض خطر ایدز و بیماری‌های عفونی دیگر مانند هپاتیت قرار می دهد.

• در دوران بارداری، زایمان یا از طریق شیردهی

مادران آلوده به ویروس ایدز می‌توانند ویروس را به نوزادان خود منتقل کنند. درصورتی که مادران مبتلا به ایدز در دوران بارداری تحت درمان قرار گیرند، خطر ابتلا به نوزادان به طور قابل توجهی کاهش می‌یابد.

ایدز از راه‌های زیر منتقل نمی‌شود:

ایدز از طریق تماس‌های عادی منتقل نمی‌شود. این بدان معنی است که این ویروس از طریق درآغوش گرفتن، بوسیدن، رقص یا دست دادن با فرد مبتلا و همچنین از طریق هوا، آب و نیش حشرات منتقل نمی‌شود.

عوامل تشدیدکننده خطر

هرکس در هر سنی، نژادی، جنسیت یا تمایلات جنسی می‌تواند آلوده شود. برخی از عوامل که ممکن‌است ابتلا به این بیماری را تشدید کند، عبارتند از:

• روابط جنسی محافظت نشده

بهتر است در هر رابطه جنسی از کاندوم استفاده شود. رابطه جنسی مقعدی بیش از رابطه جنسی واژنی خطرناک است. تعدد شرکای جنسی فرد را بیشتر در معرض خطر قرار می‌دهد.

• داشتن عفونت منتقله جنسی

بسیاری از عفونت‏های جنسی باعث ایجاد زخم‌های باز بر روی اندام تناسلی می‌شود. این زخم‌ها راهی برای ورود ایدز به بدن است.

• استفاده از مواد مخدر تزریقی

معتادان تزریقی اغلب سرسوزن‌های خود را به اشتراک می‌گذارند. این باعث انتقال عفونت به بدن دیگری می‏شود.

• ختنه نکردن

مطالعات نشان می‌دهد که ختنه نکردن خطر ابتلا به ایدز را در روابط جنسی افزایش می‌دهد.

عوارض احتمالی

ایدز سیستم ایمنی را ضعیف می‌کند در نتیجه احتمال ابتلا به سایر عفونت‌ها و سرطان‌ها افزایش می‏یابد.

برخی از عفونت‌های شایع بعد از ابتلا به ایدز عبارتند از:

• سل

در کشورهایی با منابع محدود، سل شایع‌ترین عفونت فرصت‌طلب در ارتباط با ایدز است.

• عفونت تبخال

ویروس تبخال در مایعات بدن مانند بزاق، خون، ادرار، اسپرم و شیر مادر است. یک سیستم‌ایمنی سالم این ویروس را غیرفعال می‌کند. این ویروس در بدن باقی می‌ماند. اگر سیستم ایمنی بدن ضعیف شود، ویروس به قدرت می‌رسد و باعث آسیب دیدن چشم‌ها، دستگاه گوارش، ریه‌ها و سایر اعضای بدن می‏شود.

• عفونت قارچی

عفونت قارچی یک عفونت مرتبط با ایدز است. این عفونت باعث التهاب و پوشش ضخیم و سفید بر روی غشای مخاطی دهان، زبان، مری یا واژن می‌شود.

• مننژیت

مننژیت، التهاب غشاء پوشاننده مغز و نخاع است. به عبارتی عفونت سیستم عصبی مرکزی است که ناشی از یک نوع قارچ در خاک است.

• انگل گربه

این عفونت خطرناک عمدتاً توسط گربه‌ها ایجاد می‌شود. انگل از طریق مدفوع گربه می‌تواند به دیگر حیوانات و انسان‌ها گسترش یابد و رسیدن این عفونت به مغز باعث تشنج می‏شود.

• اسهال ناتوان‌کننده

این عفونت، ناشی از انگل روده‌ای است که معمولاً در حیوانات یافت می‌شود. هنگامی‌که غذا یا آب آلوده خورده یا نوشیده می‌شود، انگل وارد بدن می‏شود و در روده‌ها و مجاری صفراوی رشد می‌کند و منجر به اسهال شدید و مزمن در افراد مبتلا به ایدز می‌شود.

برخی از سرطان‌های شایع بعد از ابتلا به ایدز عبارتند از:

• تومور دیواره رگ‌های خونی

این سرطان در افرادی که مبتلا به ایدز نیستند، نادر است اما در افراد مبتلا به ایدز شایع است. معمولاً به شکل جراحت صورتی، قرمز یا بنفش روی پوست و دهان ظاهر می‌شود. در افراد مبتلا به پوست تیره‌تر، ضایعات ممکن‌است قهوه‌ای تیره یا سیاه باشد. همچنین می‌تواند بر اندام‌های داخلی، از جمله دستگاه گوارش و ریه‌ها تأثیر بگذارد.

• تومور غدد لنفاوی

این سرطان در سلول‌های سفید خون آغاز می‌شود. شایع‏ترین نشانه اولیه، تورم بدون درد غدد لنفاوی گردن، زیر بغل و کشاله ران است.

سایر عوارض

• کاهش وزن پیشرونده

علی رغم پیشرفت روش‌های درمانی تهاجمی‌ هنوز هم بسیاری از افراد مبتلا به ایدز دچار کاهش وزن پیشرونده می‏شوند. اغلب همراه با اسهال، ضعف مزمن و تب است.

• عوارض عصبی

گرچه به نظر نمی‌رسد ایدز بتواند سلول‌های عصبی را آلوده کند اما می‌تواند نشانه‌های عصبی مانند سردرگمی، فراموشی، افسردگی، اضطراب و راه رفتن سخت را ایجاد کند. یکی از رایج‌ترین عوارض عصبی، زوال مغزی است که منجر به تغییرات رفتاری و کاهش عملکرد ذهنی می‌شود.

• بیماری کلیوی

آسیب کلیوی ناشی از ایدز باعث التهاب در فیلترهای کلیه می‏شود. این فیلترها مایع و مواد زائد را از خون حذف کرده و آ‏ن‏ها را به ادرار منتقل می‌کنند.

تشخیص

ایدز اغلب با آزمایش خون یا بزاق تشخیص داده می‌شود. آزمایش سریع ایدز که با استفاده از یک قطره خون انجام می‌‏شود، می‌تواند در عرض 30 دقیقه ابتلا به ایدز را مشخص کند و به فرد اجازه می‌دهد اقدامات فوری جهت جلوگیری از گسترش ویروس به دیگران را انجام دهد.

اگر تشخیص بیماری ایدز داده شود، چندین آزمایش می‌تواند به پزشک کمک کند که مرحله بیماری و بهترین درمان را تعیین کند. این آزمایش‌‏ها عبارتند از:

• شمارش سلول‌های سفید خون

سلول‌های سفید خون به طور خاص توسط ایدز مورد هدف قرار گرفته و از بین می‌روند.

• بار ویروسی

این آزمایش مقدار ویروس را در خون اندازه‌گیری می‌کند. بار ویروسی بالاتر باعث پیامدهای بدتر می‏‌شود.

• مقاومت در برابر داروها

برخی از انواع ایدز مقاوم به دارو هستند. این آزمایش به پزشک کمک می‌کند تا تعیین کند آیا فرم خاص ویروس دارای مقاومت است و در نتیجه بهترین درمان را انتخاب کند.

پزشک ممکن‌است آزمایش‌هایی را برای معاینه سایر عفونت‌ها و عوارض توصیه کند. عوارضی شامل:

• سل
• هپاتیت
• انگل گربه
• عفونت‌های منتقله از راه جنسی
• آسیب کبد و کلیه
• عفونت مجاری ادراری

درمان

هیچ درمان قطعی برای ایدز وجود ندارد اما برای کنترل ویروس‌ها از داروهای مختلف استفاده می‌شود. چنین درمانی، درمان ضدویروسی نامیده می‏شود. این داروها با روش‏های مختلف با ویروس مبارزه می‌کنند. هر فرد مبتلا به عفونت ایدز باید از داروهای ضدویروسی استفاده کند.

درمان ایدز در موارد زیر بسیار مهم است:

• فرد دارای علائم شدید است.
• فرد یک عفونت فرصت‌طلب دارد.
• تعداد سلول‌های سفید خون کم شده است
• فرد باردار است.
• فرد بیماری کلیوی مربوط به ایدز دارد.
• فرد در حال درمان برای هپاتیت ب (B) یا سی (C) است.

برنامه درمانی ایدز ممکن‌است شامل مصرف چند قرص در روزهای خاص برای تمام عمر باشد. هر دارویی دارای عوارض جانبی است. جهت مراقبت از درمان و سلامت باید به طور منظم به پزشک مراجعه شود.

برخی از عوارض جانبی درمان عبارتند از:

• تهوع، استفراغ یا اسهال
• بیماری قلبی
• ضعیف شدن استخوان‌ها و پوکی استخوان
• شکستگی بافت ماهیچه‌ای
• سطح کلسترول (چربی خون) غیرطبیعی
• بالا رفتن قند خون
• درمان برای بیماری‌های مرتبط با سن

در صورت ابتلاء به ایدز، برخی موارد که بخش طبیعی دوران سالمندی محسوب می شوند، ممکن‌است مشکل‌ساز شوند. بعضی از داروهایی که برای بیماری‌های قلبی و استخوانی تجویز می‏شود، ممکن‌است با داروهای ضدایدز هم‏خوانی نداشته باشد. مهم است که با پزشک در مورد سایر شرایط بهداشتی و داروهایی که مصرف می‌شود، صحبت کرد.

• پاسخ درمان

پزشک میزان بار ویروسی و تعداد سلول‏های سفید خون را برای تعیین پاسخ بدن به درمان ایدز کنترل خواهد کرد. شمارش سلول‏های سفید خون باید هر سه تا شش ماه بررسی شود. بار ویروسی در شروع درمان و سپس هر 3 تا 4 ماه مورد آزمایش قرار می‏گیرد. درمان ایدز زمانی مؤثر است که بار ویروسی خون کاهش یابد. این بدان معنی نیست که ایدز از بین رفته است. این به این معنی است که بار ویروسی به اندازه‏ای کاهش یافته است که توسط آزمایش خون نشان داده نمی‏شود.

پیشگیری

هیچ درمان قطعی و واکسنی برای جلوگیری از عفونت ایدز وجود ندارد اما می‏توان با انجام برخی از اقدامات پیشگیرانه، خود و دیگران را از این بیماری محافظت کرد.

راه‌هایی که سبب پیشگیری از شیوع ایدز می‌شوند، عبارتند از:

• استفاده از کاندوم در روابط جنسی

در هر رابطه جنسی مقعدی یا واژنی باید از یک کاندوم جدید استفاده شود. زنان می‌توانند از یک کاندوم زنانه استفاده کنند. در صورت استفاده از روان‌کننده‌ها باید اطمینان حاصل شود که آن‌ها بر پایه‌ی آب هستند. روان کننده‌های روغنی می‏تواند باعث پاره شدن کاندوم شود. درطول رابطه جنسی دهانی از محافظ استفاده شود.

• در نظر گرفتن داروهای ضدویروسی

داروی ضدویروسی می‌تواند خطر ابتلا به عفونت ایدز را در افراد مبتلا به بیماری‌های منتقله از راه جنسی بسیار کاهش دهد. اگر فرد به هپاتیت ب (B) مبتلا است، باید قبل از شروع درمان توسط یک پزشک متخصص عفونی یا کبد مورد ارزیابی قرار گیرد. قبل از مصرف این داروها به آزمایش خون نیاز است تا عملکرد کلیه بررسی شود.

• آگاه‌سازی شریک جنسی

در صورتی که فردی به ایدز مبتلا است، مهم است که به شریک جنسی فعلی و گذشته خود بگوید. آن‌ها باید مورد آزمایش قرار گیرند.

• استفاده از سرسوزن تمیز

درصورت استفاده از سرسوزن برای تزریق دارو توصیه می‌شود که استریل باشد و آن نیز به اشتراک گذاشته نشود.

• دریافت مراقبت‌های پزشکی در صورت بارداری

اگر فردی مبتلا به ایدز باشد، ممکن‌است این عفونت را به کودک خود منتقل کند، اما اگر در حین بارداری تحت درمان قرار گیرد، می‌توان خطر ابتلا به نوزاد را به طور قابل توجهی کاهش داد.

• ختنه شدن مردان

شواهدی وجود دارد که نشان می‌دهد که ختنه مردان می‌تواند به کاهش خطر ابتلا به ایدز در انسان کمک کند.