مدیریت بیماری
تعویض خون نوزاد
تعویض خون نوزاد (Exchange Transfusion) یک روش درمانی تخصصی است که در آن، مقدار مشخصی از خون نوزاد به‌صورت مرحله‌ای خارج و با خون مناسب و سازگار اهدایی جایگزین می‌شود.
این کار می‌تواند به‌طور سریع مقدار بیلی‌روبین، آنتی‌بادی‌های مادری و گاهی سلول‌های خونی غیرطبیعی را کاهش دهد.
تعویض خون یک روش معمول برای زردی ساده نوزاد نیست و معمولاً زمانی مطرح می‌شود که زردی شدید باشد یا خطر آسیب عصبی ناشی از بیلی‌روبین وجود داشته باشد و درمان‌های معمول مانند فتوتراپی کافی نباشند.
علل
مهم‌ترین علت، افزایش شدید بیلی‌روبین خون (هایپربیلی‌روبینمی شدید) است.
بیلی‌روبین حاصل تجزیه گلبول‌های قرمز است. اگر مقدار آن بیش از حد افزایش یابد، می‌تواند از سد خونی ـ مغزی عبور کرده و به سیستم عصبی آسیب برساند.
از علل مهم افزایش شدید بیلی‌روبین می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:
- ناسازگاری گروه خونی مادر و نوزاد، مانند ABO یا Rh
- بیماری همولیتیک نوزاد
- تخریب شدید گلبول‌های قرمز
- کمبود آنزیم G6PD در برخی نوزادان
- افزایش سریع بیلی‌روبین
- برخی بیماری‌های خونی یا متابولیک
آیا هر نوزاد زردی‌دار به تعویض خون نیاز دارد؟
خیر. بیشتر نوزادان مبتلا به زردی به تعویض خون نیاز ندارند.
در بسیاری از موارد، درمان با فتوتراپی (نوردرمانی) و تغذیه مناسب کافی است. تعویض خون فقط در موارد شدید و بر اساس وضعیت بالینی نوزاد، سن بارداری، سن نوزاد برحسب ساعت، مقدار بیلی‌روبین و عوامل خطر آسیب عصبی در نظر گرفته می‌شود.
راهنمای به‌روز آکادمی اطفال آمریکا (AAP) تأکید می‌کند که تصمیم برای تعویض خون بر اساس Total Serum Bilirubin یا TSB، سن بارداری و عوامل خطر نوروتوکسیسیته انجام می‌شود و نباید صرفاً بر اساس ظاهر زرد نوزاد تصمیم‌گیری کرد.
چه زمانی تعویض خون ضروری می‌شود؟
پزشک ممکن است در شرایطی مانند موارد زیر تعویض خون را مطرح کند:
- بیلی‌روبین به آستانه تعویض خون برسد یا از آن عبور کند.
- بیلی‌روبین با وجود فتوتراپی شدید و مناسب همچنان افزایش یابد.
- نوزاد علائم آسیب عصبی حاد ناشی از بیلی‌روبین داشته باشد.
- بیماری همولیتیک شدید وجود داشته باشد.
- وضعیت نوزاد به‌گونه‌ای باشد که خطر آسیب مغزی ناشی از بیلی‌روبین بالا باشد.
طبق راهنمای AAP، اگر TSB به آستانه تعویض خون برسد، تعویض خون باید به‌صورت فوری در مرکز مجهز به مراقبت‌های ویژه نوزادان انجام شود.
بعد از تعویض خون چه اتفاقی می‌افتد؟
پس از پایان کار، نوزاد معمولاً همچنان در NICU تحت مراقبت و پایش قرار می‌گیرد.
ممکن است موارد زیر بررسی شوند:
- سطح بیلی‌روبین
- قند خون
- الکترولیت‌ها
- کلسیم
- هموگلوبین و شمارش سلول‌های خونی
- علائم حیاتی
- وضعیت تنفسی
- وضعیت عصبی
- احتمال افزایش مجدد بیلی‌روبین
نکاتی که لازم است پس از ترخیص از بیمارستان و بازگشت به منزل رعایت نمائید.
- تغذیه با شیر مادر را ادامه دهید.
- نوزاد را حداقل 8 تا 12 بار در شبانه‌روز تغذیه کنید.
- تغذیه کافی به دفع بیلی‌روبین از بدن کمک می‌کند.
- تعداد دفعات شیر خوردن و دفع ادرار و مدفوع را کنترل نمایید.
- بسیاری از ناهنجاری‌های کروموزومی ممکن است با مشکلات قلبی، شنوایی، بینایی یا گوارشی همراه باشند.
- علائم تغذیه مناسب : مکیدن مؤثر، افزایش تدریجی وزن ، حداقل 6 پوشک خیس در روز،هوشیاری مناسب بین وعده‌های تغذیه.
- موارد تحت نظر : افزایش زردی پوست ، گسترش زردی به پاها و کف پا ، زرد شدن شدید سفیدی چشم ، خواب‌آلودگی بیش از حد
- در صورت افزایش زردی، سریعاً با پزشک تماس بگیرید.
- برخی نوزادان ممکن است پس از تعویض خون دچار کم‌خونی شوند. علائم احتمالی : رنگ‌پریدگی، ضعف و بی‌حالی ، تغذیه ضعیف ، افزایش خواب‌آلودگی .
- در صورت مشاهده این علائم به پزشک اطلاع دهید.
- مراقبت از محل کاتتر (در صورت وجود)
- اگر تعویض خون از طریق کاتتر وریدی ناف انجام شده است:
- محل ناف را تمیز و خشک نگه دارید.
- از دستکاری محل ناف خودداری کنید.
- در صورت قرمزی، تورم، ترشح یا خونریزی به پزشک مراجعه نمایید.
- ویزیت‌های تعیین‌شده توسط متخصص اطفال را به موقع انجام دهید.
- آزمایش بیلی‌روبین و شمارش سلول‌های خونی در صورت تجویز انجام شود.
- غربالگری شنوایی و ارزیابی تکاملی را پیگیری نمایید.
- سوابق بستری و تعویض خون را در مراجعات بعدی همراه داشته باشید.
- رنگ پوست و سفیدی چشم نوزاد را روزانه بررسی کنید.
- مراجعات و آزمایش‌های پیگیری را به موقع انجام دهید.
- در صورت تشنج، خواب‌آلودگی شدید، افزایش زردی یا امتناع از شیر خوردن فوراً به پزشک مراجعه کنید.
- تعویض خون معمولاً برای درمان زردی شدید یا برخی بیماری‌های خونی نوزاد انجام می‌شود.
- تغذیه مناسب و پایش زردی پس از ترخیص اهمیت زیادی داردخواب‌آلودگی شدید، تشنج و امتناع از شیر خوردن از علائم هشداردهنده مهم هستند.
- پیگیری آزمایش‌های خون، شنوایی و رشد نوزاد ضروری است.
- بیشتر نوزادان با مراقبت مناسب و پیگیری منظم، روند رشد و تکامل طبیعی خواهند داشت.
درصورت مشاهده موارد زیر به بیمارستان و یا پزشک مراجعه کنید.
- خواب‌آلودگی شدید و غیرطبیعی
- کاهش هوشیاری
- افزایش واضح زردی، به‌خصوص اگر زردی به اندام‌ها یا چشم‌ها شدیدتر شده باشد
- بی‌حالی غیرطبیعی یا سخت بیدار شدن نوزاد
- شیر نخوردن یا کاهش واضح تغذیه
- گریه غیرطبیعی یا زیر
- سفتی یا شلی غیرطبیعی بدن
- قوس دادن بدن یا گردن
- حرکات غیرطبیعی یا تشنج
- مشکلات تنفسی یا تغییر رنگ به آبی/خاکستری
- کاهش واضح ادرار
- هرگونه بدتر شدن وضعیت عمومی نوزاد
