مدیریت بیماری
اختلال وسواس جبری
وسواس، افکار يا تصاوير مزاحم عودکننده‌ای هستند که موجب زجر شديد می‌شوند. بیمار اختلال وسواس جبری (OCD) يک بيماریث عصبی روانی است که با افکار زجرآور مکرر و رفتارهای تکراری يا عادات ذهنی مشخص می‌گردد که برای کاهش اضطراب انجام می‌شوند.
بسیاری از مبتلایان می‌پذیرند كه افكار آن‌ها بی‌معنی است اما نمی‌توانند به آن‌ها فكر نكنند چون منجر به پریشانی بزرگی می‌شود. در پاسخ به این افكار وسواسی، آن‌ها ممكن است به افكار و رفتارهای تکراری دچار شوند که فکر می‌کنند باید انجام دهند تا به آن‌ها در برطرف كردن اضطراب ناشی از افكار وسواسی كمك كنند. این اجبارها ممكن است به شكل شستشوی زیاد یا بازرسی‌های مكرر برای اطمینان از مرتب بودن اوضاع باشد.
علائم و نشانه‌ها
اختلال وسواس جبری ممکن است به صورت خفیف تا شدید بروز کند. شدت این علائم و نشانه‌ها در گذر زمان و همچنین با افزایش استرس، بیشتر می‌شود و به طور کلی این علائم به صورت زیر بروز می‌کند:
- شستن و تمیزکردن به طور مثال شستن دست‌ها تا زمانی که پوست خشک شده و صدا دهد.
- نظم و ترتیب بخشیدن به طور مثال مرتب کردن کنسروها طوری که همه به یک شکل و در یک جهت قرار بگیرند.
- بررسی و چک کردن مانند چک کردن مکرر درها برای اطمینان از بسته بودن آن‌ها و چک کردن مکرر گاز برای اطمینان از خاموش بودن آن
- تقاضای اطمینان گرفتن از دیگران
- ناتوانی در دور انداختن اشیاء فرسوده و بی‌ارزش حتی اگر فاقد ارزش باشند.
- انجام مکرر کار و یا عملی
- تردید در تفویض امور یا همکاری با دیگران
علل شایع
هر چند دلایل ابتلا به اختلال وسواس جبری کاملاً شناخته شده نیست، اما موارد زیر تأثیر زیادی در ابتلاء به این بیماری دارد:
- تغییرات جسمی و بدنی؛ مانند بلوغ، شغل جدید، به دنیا آمدن نوزاد
- کمبود سروتونین یا ماده شیمیایی در مغز که بر خلق تاثیر دارد.
- سابقه خانوادگی و وراثت
- زندگی پر از استرس
- خصوصیات شخصیتی، افراد بیش از اندازه با دقت، تمیز و وسواسی
عوارض احتمالی
به دنبال اختلال وسواس جبری ممکن است عوارض زیر در فرد بروز نماید:
- خطر خودکشی
- خطر اعتیاد به الکل و یا مواد مخدر
- عدم توانایی در انجام کارهای روزانه و یا مدرسه
- اتلاف وقت و از دست دادن سرمایه ارزشمند عمر؛ زیرا بازیابی زمان ازدست‌رفته امکان ندارد.
- عدم توانایی در تمرکز حواس و ایجاد حواس‌پرتی
- بازماندن از کارهای اصلی (ازجمله تحصیل علم و مطالعه و درس خواندن و به دنبال آن افت تحصیلی)
- خسته شدن ذهن و بی‌حوصله شدن فرد برای فکر کردن درباره موضوعات مهم و اساسیِ زندگی و تحصیلی
- مشکل در برقرای ارتباط و کاهش کیفیت زندگی
تشخیص
ابزارهای تشخيصی استاندارد شده در دسترس هستند که روانپزشک پس از معاینه جسمی و ارزیابی دقیق بیمار طی مصاحبه با بیمار و خانواده وی جهت اطمینان از تشخیص از آن استفاده می‌نماید. بيماران ممکن است با اشاره به افکار مزاحم يا رفتارهای تکراری کليدهايی برای تشخيص بدهند.
درمان
درمان این اختلال می‌تواند سخت باشد و ممکن است باعث بهبودی کامل نشده و یا اینکه برای همیشه مجبور به ادامه درمان باشید، با این حال درمان آن می‌تواند به شما در کنترل بیماری و برگشتن به زندگی عادی کمک کند. انواع روش‌های درمانی عبارتند از:
- دارو درمانی و شروع داروهای ضد افسردگی جهت کنترل احساسات اضطرابی و علائم مرتبط
- روان درمانی شامل یادگیری مهارت‌هایی برای کنترل علائم و توسعه راه‌های مقابله می‌باشد. درمان نیز با هدف آموزش فرد و خانواده او در مورد اختلال، همراه می‌باشد. یک نوع روش روان درمانی برای درمان افراد مبتلا قرارگرفتن در برابر معضل و عدم پاسخ به آن است.
این نوع درمان شامل قرار گرفتن در برابر چیزی که به آن حساسیت دارد و عدم توجه به آن است. این نوع درمان ممکن است به کمک خانواده و دوستان نیاز داشته باشد. - بهترین و موثرترین روش درمان، ترکیبی از هر دو درمان است.
- به طور مرتب برای حدود نیم ساعت و هر روز به افکار وسواسی‌تان فکر کنید، یا آن‌ها را روی یک برگه کاغذ بنویسید و بعدا آن‌ها را دوباره بخوانید و یا اینکه آن‌ها را ضبط کنید و دوباره به آن‌ها گوش دهید و همزمان در برابر میل به انجام اقدامات جبری مرتبط مقاومت کنید. برای مثل افکار وسواسی شما ممکن است مربوط به تمیزی باشد و اعمال جبری مربوط می‌تواند شستشوی بیش از حد باشد.
- از مشروبات الکلی و مواد مخدر دوری کنید.
- اگر افکار وسواسی شما، مربوط به دین و ایمان است، در مورد آن‌ها با افراد مطلع و آگاه به این امور مشورت کنید.
- کتاب‌های مفید و کمک کننده مربوط به اختلال وسواسی جبری را مطالعه کنید.
- آگاهی داشتن از عوارض جانبی این داروها ممکن هست نگران کننده باشد، خصوصاً اینکه بروشور همراه دارو، حتی عوارض جانبی بیشتری را ذکر می‌کند که ممکن است به نگرانی شما بیافزاید. اما بیشتر افراد، دچار هیچ عوارض جانبی نمی‌شوند و یا شکل خفیفی از عوارض جانبی را تجربه می‌کنند. عوارض جانبی غالباً در عرض چند هفته برطرف خواهد شد. اما داشتن لیست آن‌ها مهم است چون در صورتی که دچار عوارض جانبی بشوید متوجه آن خواهید شد و می‌توانید با پزشک خود مشورت کنید.
- برخی ضد‌افسردگی‌ها باعث خواب آلودگی می‌شوند، قبل از اقدام به رانندگی وضعیت خود را با دکترتان در ميان بگذاريد و نظرش را جویا شوید.
- همواره بهتر است از مصرف دارو در دوران بارداری، به ويژه در سه ماهه نخست، حتی المقدور اجتناب شود. برخی مادران مجبور به مصرف داروهای ضدافسردگی در طی دوران بارداری هستند، در این موارد باید مضرات و منافع مصرف دارو برای مادر و نوزاد به دقت توسط پزشک بررسی شود و سپس در مورد ادامه مصرف یا قطع مصرف تصمیم‌گیری شود.
- بهتر است حتی در مواردی که مادر دارو ضدافسردگی مصرف می‌کند، به شیردهی ادامه دهد.
- مصرف دارو را به علت عوارض جانبی قطع نکنید، بسياری از این عوارض در عرض چند روز از بین خواهند رفت. در صورت ایجاد عوارض شدید به پزشک مراجعه نمایید و دارو را قطع نکنید.
- داروها را هر روز مرتب مصرف كنيد، در غير اين صورت، موثر نخواهند بود.
- داروهایتان را همانطور که به شما گفته شده‌است؛ مصرف کنید. حتی اگر شما احساس بهتر بودن کردید، چرا که با قطع مصرف داروها دوباره بیماری باز‌می‌گردد.
- از مصرف سایر داروها بدون تجویز پزشک اجتناب نمایید.
- داروهای ضدافسردگی سریع اثر نمی‌كنند، کمی تحمل داشته باشید. در بيشتر افراد 2-1 هفته طول می‌کشد تا اثرات قرص معلوم شود ولی گاهی ممکن است برای مشاهده تاثیر کامل تا 6 هفته زمان نیاز باشد.
- الکل مصرف نکنید. مصرف آن با داروهای ضد افسردگی تداخل دارد و باعث افت سطح هوشیاری و خواب آلودگی می‌شود.
- داروها را از دسترس اطفال دور نگه داريد.
- بیاد داشته باشید شما نقش مهمی در کمک به بیمار دارید.
- سعی کنید فرد را به توانمندی‌های مثبتش بیشتر سوق دهید. تجربه‌های موفقیت آمیزی که فرد در سایر موارد داشته را باید به او یادآوری کرد.
- به فرد مبتلا کمک کنید که احساسات و افکار منفی را بیان کند و یا اینکه آن‌ها را بنویسد یا اینکه آن‌ها را ضبط کند. فرد باید بتواند افکار مزاحم را اصلاح و بازسازی کند.
- بیمار را به شرکت در جلسات روان درمانی تشویق کنید.
- استرس و موارد بحران وضعیت بیمار را بدتر کرده و احتمال عود را افزایش می‌دهد لذا علی‌رغم ایجاد مشکلات و آشفتگی در خانواده به واسطه این بیماری در منزل سعی نمایند فضای با آرامشی برقرار باشد.
- سعی کنید با کلام و رفتار احساس امنیت در خانه را برای بیمار ایجاد کنید.
- بیمار با مشکلات روانی نیاز به درک خود از طرف دیگران دارد لذا پائین آوردن انتظارات به طور موقت، مهربان و شکیبا بودن کمک کننده خواهد بود.
- بدانید بیمار برای رفع اضطراب خود دست به اعمال و رفتار وسواس گونه می‌زند و هیچ کس به اندازه خود او از رفتارهایش متنفر نمی‌باشد. لذا از قضاوت و یا مسخره نمودن اعمال او حذر نمایند.
- شما درگیر رفتارهای وسواس گونه بیمار نشوید اما حد و حدود این اعمال باید به روشنی مشخص شده و فرد وسواسی طبق همان محدودیت‌ها و قواعد عمل نماید.
- به بیمار جهت ترک اعمال خود فشار وارد نیاورید ولی به طور دائم به تکالیفی که درمانگر برای انجام تکالیف خاص تعیین نموده گوشزد نمایند.
- حرکات رفتاری که برای بیمار بسیار سخت است و قادر به انجام آن نمی‌باشد به صورت آهسته و در دراز مدت تغییر دهید و همیشه تغییرات را به بیمار گوشزد نمائید.
- باید مواظب اعتماد به نفس بیمار باشید به جای او تصمیم نگیرید ولی در تصمیم‌گیری او را کمک نمائید.
- فعالیت‌های روزانه دویدن، شنا، ورزش‌های گوناگون که باعث صرف انرژی می‌شود را زیاد نمائید.
- تلاش موفقیت آمیز فرد برای موفقیت در برابر وسواس را مورد تشویق قرار دهید.
- دائم رفتارها و علائم بیماری را زیر نظر داشته باشید در صورت ظهور علائم جدید و علائم عود مسئله را با درمانگر در میان بگذارید.
- اگر شما و یا یکی از اعضای خانواده‌تان علائم بیماری را تجربه کنید.
- اگر علی‌رغم درمان علائم بیماری تشدید یابد.
- در صورتی که عوارض داروها را مشاهده نمودید.
