مصرف بیش از حد یا بیش مصرفی زمانی اتفاق می‌افتد که مقدار زیادی دارو، مواد مخدر یا زهر استفاده شود، که ممکن است منجر به یک مسمومیت در بدن شود. بسیاری از مواد، زمانی که بیش از حد مصرف شوند مضر هستند مانند الکل، داروهای غیر قانونی، داروهای تجویز شده و بی نسخه، و برخی داروهای گیاهی.
مسموميت زمانى اتفاق مى‌افتد که ماده‌اى بيش از مقدار لازم به بدن فرد برسد در حدى‌که سبب ايجاد عوارض و علائمى در فرد گردد. انواع مواد مى‌توانند از راه‌هاى مختلف چون گوارش، تزريق، تنفس و جذب از طريق پوست موجب مسموميت شوند.
دو دلیل عمده‌ی مردم در مصرف زیاد دارو:
- اتفاقی
یک فرد، مادهی اشتباه (مواد مخدر یا دارو) و یا ترکیب اشتباهی را، با مقدار اشتباه و یا در زمانی اشتباه مصرف می‌کند، و نمی داند که این می‌تواند به آن آسیب بزند.
- سوء استفاده عمدی
یک فرد بیش از حد چیزی را مصرف می‌کند تا از پا بیافتد و یا عمداً به خود آسیب برساند. هر گونه آسیب عمدی ممکن است به منظور جلب توجه برای کمک و یا اقدامی برای خودکشی باشد. سوء استفاده عمدی از داروها ممکن است نشان دهنده ی یک مشکل جدی در سلامت روانی باشد و حتی اگر مصرف بیش از حد آسیب نزند باید درخواست کمک کرد.
بیش‌مصرفی در دو حالت اتفاق می‌افتد: اول در حالتی که میزان زیادی مواد مخدر یا دارو در یک نوبت مصرف وارد بدن شود، و دوم در حالتی که در یک دوره زمانی به طور دائم مواد مصرف شده و اثرات آن در بدن باقی بماند.
سوء مصرف غیرعمدی، حتی می‌تواند خطا در استفاده دوز دارویی ناشی از اشتباه درک برچسب محصول یا دستور پزشک باشد.
نشانه‌های مصرف بیش از حد چه هستند؟
ممکن است طیف گسترده‌ای از علائم وجود داشته باشد. علائم به ماده مصرفی، میزان مصرف و سلامت فرد بستگی دارد. برخی از سموم تنها باعث مشکل و یا آسیبی جزئی می‌شوند در حالی که دیگر مواد می‌توانند مشکلاتی جدی ایجاد کنند و احتمالاً باعث مرگ شوند.
علائم می‌توانند شامل:
- تهوع و استفراغ
- سوزش گلو و یا معده بعد از نوشیدن یک ماده سوزاننده
- سرگیجه
- فشارخون بالا یا پایین
- بی‌هوشی (تشنج)
- خواب آلودگی، گیجی یا کما (شخص بی‌هوش می‌شود)
- آسیب کبد یا کلیه‌ها
- مشکلات تنفسی
- ایست تنفسی یا قلبی
- ممکن است هیچ علائمی وجود نداشته باشد، یا علائم کمی وجود داشته باشد، حتی زمانی که در مصرف بیش از حد مواد آسیب کمی رخ می‌دهد (برای مثال: پاراستامول)، بنابراین همیشه به دنبال کمک پزشکی باشید.
تشخیص و درمان
تشخیص و درمان بستگی به مادهی مصرفی فرد و نیازهای پزشکی‌اش دارد. برخی از درمان‌ها لازم است پس از مصرف بیش از حد برای جلوگیری از آسیب جدی انجام شود. مهم است که حتی اگر هیچ علامتی وجود ندارد در اسرع وقت به مراکز درمانی مراجعه کنید. اقدامات تشخیصی درمانی که در اورژانس انجام می‌شوند عبارتند از:
- آزمایش خون، نوار قلب
- تزریق مایعات از طریق ورید و یا داروها
- پایش مداوم حیاتی فرد و ریتم قلب (در صورت لزوم).
- حذف مواد از بدن (مانند استفاده از دغال اکتیو، که به داروها می‌چسبد تا بدن نتواند آن را جذب کند- این کار باید در ظرف یک ساعت پس از مصرف مواد انجام شود). ذغال به ندرت داده می‌شود و تنها در برخی از انواع سموم اثر می‌گذارد.
- پادزهر ممکن است برای خنثی کردن اثر ماده سمی (برای برخی از مواد مخدر) داده شود.
- پذیرش در بیمارستان برای درمان بیشتر.
اگر بیمار به خانه مرخص شد، ممکن است برای آزمایش خون بیشتر در چند روز آینده نیاز به پیگیری داشته باشد تا مطمئن شوند هیچ آسیبی به کبد یا کلیه‌ها وارد نمی‌شود.
آنچه انتظار می‌رود
- بسیاری از مصارف بیش از حد مواد باعث آسیب جدی یا بلند مدت نمی‌شود و بسیاری از افراد بهبودی کامل می‌یابند.
- بعضی از مصارف بیش از حد می‌تواند باعث آسیب به اعضای مختلف مانند کبد و کلیه‌ها و منجر به مرگ شود.
- اگر مصرف بیش از حد تلاشی برای آسیب به فرد و یا خودکشی بود، قبل از ترخیص فرد به خانه باید درمان مداومی برنامه ریزی شود.
پیشگیری
برای جلوگیری از مصرف بیش از حد مواد در آینده:
- از مصرف هر گونه مواد غیر قانونی دوری کنید.
- داروهای تجویز شده را طبق دستور مصرف کنید.
- با یک پزشک و یا متخصص مراقبت سلامت از مشکلات مصرف داروی قبلی صحبت کنید.
- تمام داروها و سموم را دور از دسترس کودک در یک مکان قفل شده‌ی امن قرار دهید.
- تمام داروها را در بسته بندی اصلی نگه دارید.
- اگر شما هر روز بیش از حد دارو مصرف می‌کنید، کتاب راهنمای داروخانه ممکن است برای کمک به جلوگیری از مصرف بیش از حد مفید باشد.