ذات‌الریه یک بیماری عفونی است که باعث تورم کیسه‌های هوا در ریه‌ها می‌شود. در این بیماری، کیسه‌های هوا با مایع و یا مواد چرکی پر می‌شود و به همین دلیل فرد علائمی‌ همانند سرفه، خلط، تب، لرز و مشکلات تنفسی دارد. باکتری‌ها، ویروس‌ها و قارچ‌ها می‌توانند باعث ابتلا به این بیماری شوند.

شدت این بیماری برای کودکان و نوزادان و یا افراد بالای 65 سال که به اختلالات سلامتی دچارند و یا سیستم‌ایمنی ضعیفی دارند، می‌توانند از متوسط تا خطرناک متفاوت باشد.

علائم و نشانه‌ها

علائم این بیماری به نسبت نوع عامل بیماری‌زا، سن بیمار و وضعیت سلامتی وی می‌تواند از خفیف تا شدید متفاوت باشد. علائم ذات‌الریه‌ی خفیف همانند آنفولانزا می‌باشند با این تفاوت که مدت بیشتری فرد را درگیر می‌کنند.

نشانه‌های ذات‌الریه عبارتند از:

• تب، تعریق و لرز
• سرفه که می‌تواند با خلط همراه باشد.

• کمبود نفس
• خستگی
• تهوع و استفراغ یا اسهال
• گیجی و تغییر در میزان هوشیاری (در افراد بالای 65 سال)
• پایین‌تر از حد نرمال بودن دمای بدن (در افراد بالای 65 سال و دارای سیستم‌ایمنی ضعیف)

ممکن‌است نوزادان و کودکان علائم چندانی نداشته باشند و یا نشانه‌هایی همچون استفراغ، تب، سرفه، خستگی و اختلالات تنفسی و یا غذایی داشته باشند.

معمولاً افرادی که بالای 65 سال سن دارند و یا سیستم‌ایمنی ضعیفی دارند، دچار افت دمای بدن می‌شوند. ممکن‌است سالمندان مبتلا به این بیماری حالت‌هایی مانند تغییر سطح هوشیاری را تجربه نمایند.

 

علل شایع

این بیماری می‌تواند توسط ارگانیسم‌های متفاوتی به وجود آید ولی در بیشتر موارد باکتری‌ها و ویروس‌های موجود در هوا از راه تنفس وارد بدن می‌شوند و فرد را مبتلا می‌کنند. معمولاً سیستم‌ایمنی بدن از نفوذ این باکتری‌ها جلوگیری می‌کند ولی گاهی آن‌ها قوی‌تر هستند. ذات‌الریه به نسبت نوع عامل بیماری و محل ابتلا به عفونت به چندین دسته تقسیم می‌شود، که عبارتند از:

• ابتلا به ذات‌الریه در اجتماع

این نوع از ذات‌الریه بیشتر از بقیه انواع شایع می‌باشد.

این عوامل می‌توانند باعث بروز ذات‌الریه شوند:

• باکتری

معمول‌ترین عامل ابتلا به ذات‌الریه باکتری استرپتوکوکوس پنومونیا است که می‌تواند خودبه‌خود فرد را مبتلا کند و یا پس از ابتلا به سرماخوردگی و آنفولانزا، فرد را گرفتار نماید و بر یک بخش از ریه تأثیر بگذارد که به آن ذات‌الریه قطعه‌ای می‌گویند.

• عوامل شبه باکتری

مایکوپلاسماهای پنومونیا هم در ابتلا به ذات‌الریه نقش دارند و علائم خفیف‌تری را ایجاد می‌کند. این نوع از ارگانیسم باعث ابتلا به دسته‌ای از ذات‌الریه می‌شود که فرد نیاز چندانی به استراحت ندارد.

• ویروس‌ها

تعدادی از ویروس‌های عامل سرماخوردگی و آنفولانزا در ابتلا به این بیماری نقش دارند و مهم‌ترین عامل ابتلا به ذات‌الریه در کودکان زیر 5 سال می‌باشند. معمولاً این نوع از ویروس‌ها علائم خفیفی را ایجاد می‌کنند که در بعضی موارد می‌تواند شدید باشد.

• قارچ

معمولاً افرادی که دچار بیماری‌های دیگر هستند و یا سیستم‌ایمنی ضعیفی دارند و یا میزان زیادی از این میکروارگانیسم‌ها را تنفس کردند‌، به این نوع از ذات‌الریه دچار می‌شوند. ویروس عامل این بیماری در مدفوع پرندگان و خاک یافت می‌شود.

• ابتلا به ذات‌الریه در بیمارستان

تعدادی از افراد زمانی که در بیمارستان به دلایل دیگر بستری می‌باشند، به ذات‌الریه دچار می‌شوند و باکتری عامل آن به نسبت انواع دیگر مقاومت بیشتری در برابر آنتی‌بیوتیک‌ها دارد، پس می‌تواند جدی باشد. همچنین افرادی که با دستگاه‌های ویژه تنفس می‌کنند، بیشتر در معرض ابتلا به این نوع از ذات‌الریه می‌باشند.

• ابتلا به ذات‌الریه در مراکز درمانی

افرادی که به مدتی طولانی تحت درمان توسط تجهیزات پزشکی می‌باشند و یا در کلینیک‌های پزشکی درمان می‌شوند، می‌توانند به این نوع از باکتری مبتلا شوند و عوامل ایجادکننده بیماری در این نوع نسبت به آنتی‌بیوتیک‌ها قوی هستند.

• ابتلا به ذات‌الریه به دلیل تنفس

زمانی که غذا، مواد نوشیدنی، آب دهان و موارد دیگر وارد ریه‌ها می‌شوند، فرد به این نوع از ذات‌الریه مبتلا می‌شود. جراحات وارده بر مغز و یا اختلالات بلع و یا مصرف بیش‌ازاندازه‌ی الکل و مواد مخدر، خطر ابتلا به این نوع از ذات‌الریه را افزایش می‌دهد.

عوامل تشدیدکننده خطر

تمام افراد ممکن‌است به این بیماری مبتلا شوند ولی این دو دسته بیشتر در معرض هستند:

• کودکان 2 ساله و یا کمتر
• افراد بالای 65 سال

دیگر عوامل تشدیدکننده‌ی بیماری عبارتند از:

• بیماری‌های مزمن

درصورتی‌که فرد به آسم، بیماری‌های ریوی مزمن و یا بیماری‌های قلبی دچار باشد، احتمال ابتلا به ذات‌الریه افزایش می‌یابد.

• سیستم‌ایمنی ضعیف

افراد مبتلا به ایدز و یا افرادی که پیوند عضو داشته‌اند و یا تحت شیمی‌درمانی هستند و یا به مدتی طولانی داروهای استروئیدی (کورتون) مصرف کردند، بیشتر از دیگران در معرض ابتلا به ذات‌الریه می‌باشند.

• سیگار کشیدن

سیگار سیستم‌ایمنی بدن را در برابر باکتری و ویروس‌های عامل ذات‌الریه تضعیف می‌کند.

• بستری شدن در بیمارستان

درصورتی‌که فرد در بیمارستان بستری‌شده‌ است و یا با دستگاه‌های خاصی نفس می‌کشد، بیشتر در معرض ابتلا به ذات‌الریه می‌باشد.

عوارض احتمالی

این بیماری می‌تواند با دارو درمان شود ولی افرادی که در دو گروه یاد شده، قرار دارند ممکن‌است به این عوارض مبتلا شوند:

• وجود باکتری در جریان خون (سپسیس)

این باکتری‌ها با جریان خون عفونت را به بخش‌های مختلف برده و باعث آسیب به اعضای بدن می‌شوند.

• آبسه ریه

اگر چرک در حفره‌ای در ریه ایجاد شود، این حالت به وجود می‌آید. معمولاً این بیماری با آنتی‌بیوتیک‌ها درمان می‌شود و در بعضی موارد هم جراحی و یا استفاده از سوزن برای بیرون کشیدن چرک موردنیاز است.

• تجمع مایعات به دور ریه‌ها

ذات‌الریه می‌تواند باعث تجمع مایعات بین لایه‌های بافتی بین ریه و حفره قفسه‌سینه شود و درصورتی‌که این مایع عفونی شود باید از طریق یک لوله در قفسه‌سینه خارج شود و یا با جراحی برداشته شود.

• مشکلات تنفسی

درصورتی‌که فرد به ذات‌الریه مزمن و یا بیماری‌های ریوی مبتلا باشد، نمی‌تواند در محل‌هایی که اکسیژن کافی وجود دارد، به‌خوبی نفس بکشد و باید از دستگاه‌های کمک تنفسی استفاده نماید تا وضعیت ریه‌هایش بهتر شود.

تشخیص

پزشک سؤالاتی را در خصوص تاریخچه پزشکی بیمار می‌پرسد و وضعیت جسمی‌ او را می‌سنجد و به صدای ریه‌ها گوش می‌دهد تا هرگونه صداهای غیرطبیعی را در آن تشخیص دهد.

درصورتی‌که پزشک به وجود ذات‌الریه مشکوک شود، ممکن‌است روش‌های تشخیصی زیر را پیشنهاد کند:

• تصویربرداری از قفسه‌سینه با اشعه ایکس

این روش به پزشک کمک می‌کند تا بتواند ذات‌الریه و محل عفونت را تشخیص دهد ولی نمی‌تواند نوع عامل بیماری‌زا را تشخیص دهد

• آزمایش خون

آزمایش خون برای تأیید عفونت و تلاش برای تشخیص نوع ارگانیسم عامل عفونت استفاده می‌شود، اما خیلی دقیق نیست.

• پالس‌اکسیمتری

در این روش میزان اکسیژن موجود در خون اندازه‌گیری می‌شود. ذات‌الریه از ورود میزان کافی اکسیژن به جریان خون جلوگیری می‌کند.

• آزمایش خلط سینه

نمونه‌ای از خلط سینه برداشته‌شده و مورد آزمایش قرار می‌گیرد تا دلیل ابتلا به بیماری تشخیص داده شود. درصورتی‌که فرد بالای 65 سال سن داشته باشد و یا در بیمارستان بستری باشد و یا بیماری‌های دیگری داشته باشید از این روش‌ها استفاده می‌شود:

• کشت مایع پلورال

سوزنی از میان دنده‌ها وارد فضای جنب شده و نمونه‌ای از مایع جنب را برمی‌دارد تا با آزمایش آن، نوع عفونت مشخص شود.

• سی.‌تی‌.اسکن

درصورتی‌که ذات‌الریه به‌زودی بهبود نیابد، ممکن‌است پزشک یک سی.‌تی.‌اسکن قفسه‌سینه تجویز کند تا بتواند تصویر جزئی‌تری از ریه‌ها داشته باشد.

درمان

درمان این بیماری شامل رفع عفونت و پیشگیری از بروز پیامدهای دیگر می‌باشد. معمولاً افرادی که در محیط‌های موضعی به این بیماری مبتلا می‌شوند، با استراحت در خانه و دارودرمانی بهبود می‌یابند. بیشتر علائم در طی چند روز تا چند هفته از بین می‌روند ولی خستگی تا یک ماه بیشتر ادامه می‌یابد.

درمان‌های متفاوتی به نسبت سن، نوع بیماری و وضعیت سلامت فرد پیشنهاد می‌شوند، مانند:

• آنتی‌بیوتیک‌ها

از این داروها به‌منظور درمان نوع باکتریایی این بیماری استفاده می‌شود و مدتی طول می‌کشد تا نوع عامل بیماری‌زا و بهترین روش درمانی تشخیص داده شود و درصورتی‌که فرد بهبود نیابد از یک داروی دیگر استفاده خواهد شد.

• تب‌برها

داروهایی مانند آسپرین، ایبوپروفن و استامینوفن در این دسته قرار می‌گیرند .

• داروهای ضدسرفه

این داروها می‌توانند سرفه را آرام‌تر نمایند تا فرد استراحت کند. البته سرفه باعث حرکت مایعات از ریه‌ها می‌شود و به همین دلیل بهتر است که سرفه به‌طور کامل قطع نشود.

در این موارد فرد باید بستری شود:

• اگر بالای 65 سال سن دارد.
• اگر زمان و مکان را گم می‌کند.
• تهوع و استفراغ مانع از مصرف آنتی‌بیوتیک‌ها می‌شود.
• فشارخون کاهش می‌یابد.
• سرعت تنفس افزایش می‌یابد.
• به دستگاه‌های تنفسی نیاز دارد.
• دمای بدن افت می‌کند.
• ضربان قلب زیر 50 و یا بالای 100 باشد
• درصورتی‌که علائم شدید باشند یا فرد به دستگاه‌های تنفسی نیاز داشته باشد

کودکان در این موارد بستری می‌شوند:

• کودکان کمتر از 2 ماه
• اگر کودک خیلی خواب‌آلود باشد.
• مشکلات تنفسی داشته باشد.
• سطح اکسیژن خونش پایین باشد.
• آب بدنش کم شود
• دمای بدنش کاهش یابد

پیشگیری

برای پیشگیری از ذات‌الریه:

• واکسینه شدن

واکسن‌هایی برای آنفولانزا و سرماخوردگی وجود دارد و می‌توان در این خصوص با پزشک مشورت کرد.

• واکسینه کردن کودکان

واکسن‌های متناسب برای کودکان زیر 2 سال و کودکان 2 تا 5 سال متفاوت است. همچنین کودکانی که به مراکز درمانی اطفال مراجعه می‌کنند باید واکسینه شوند. واکسن آنفولانزا برای کودکان بالای 6 ماه تجویز می‌شود.

• رعایت بهداشت فردی

دست‌ها به‌صورت مرتب شسته و یا از مواد ضدعفونی‌کننده استفاده شود.

• عدم مصرف سیگار

سیگار سیستم دفاعی طبیعی ریه‌ها را دچار اختلال می‌کند.

• قوی کردن سیستم‌ایمنی

خواب کافی، ورزش کردن و رژیم‌غذایی سالم به قوی شدن سیستم‌ایمنی بدن کمک می‌کند.