نوزادان در زمان تولد در یکی از سه گروه زیر قرار می‌گیرند:

• نارس (اگر نوزاد قبل از هفته 37 حاملگی متولد شده باشد)
• رسیده (اگر نوزاد بین هفت ههای 37 تا 42 حاملگی متولد شده باشد)
• دیررس (اگر نوزاد پس از هفته 42 حاملگی متولد شده باشد)

حدود 8 تا 10 درصد نوزادان متولد شده نارس هستند یعنی قبل از هفته 37 حاملگی متولد می‌شوند. وزن هنگام تولد نوزادان طبیعی 2500 گرم تا 4000 گرم است و این در حالی است که نوزادان نارس، وزن کمتر از 2500 گرم داشته و هر چه زودتر متولد شده باشند وزن کم‌تری دارند.

از آن جا که برای نوزادان نارس زمان کافی برای تکامل اعضاء حياتی مانند کليه‌ها، ريه‌ها، کبد و… وجود نداشته و سیستم تنظيم درجه حرارت بدن نيز به خوبی تکامل نيافته است بدن این نوزادان در زمستان سرد و در تابستان گرم می‌باشد. تغذيه این نوزادان هم با مشکلاتی روبه‌رو است، زيرا قدرت کافی جهت مکيدن ندارند. همچنين این نوزادان ممکن است به آسانی به عفونت مبتلا شوند.

نوزادانی که به موقع به دنيا آمده ولی وزن کم‌تر از 5/2 کيلوگرم دارند را نوزادان با وزن کم هنگام تولد می‌گويند. اگرچه تولد نوزادان با وزن کم ممکن است به علت تغذيه ناکافی مادر يا ابتلا به عفونت‌ها يا بيماری‌های قلبی و کليوی ایجاد شود اما اغلب اوقات نیز برای آن علت خاصی وجود ندارد.

نوزادان نارس و یا نوزادان با وزن کم، به مراقبت‌های خاص و توجه ویژه به وضعیت تغذيه و درجه حرارت نياز دارند و از آن‌ها باید به دقت مراقبت شده و از عفونت و سرما نیز محافظت گردند.

اگرچه در اکثر موارد، علت تولدهای زودرس ناشناخته است ولی در موارد زیر احتمال وقوع آن بیش‌تر است:

• حاملگی‌های چند قلویی
• ابتلاء مادر به بیماری‌هایی نظیر دیابت، بیماری قلبی، بیماری کلیوی
• ابتلاء مادر به مسمومیت حاملگی (افزایش فشارخون به همراه وجود پروتئین در ادرار پس از هفته 20 حاملگی)
• عدم انجام مراقبت‌های دوران بارداری
• تغذیه نامناسب نوزاد از مادر
• اعتیاد مادر به مواد مخدر
• سن پایین مادر (کم‌تر از 18 سال)
• پارگی زودرس کیسه آب یا وجود جفت سر راهی
• سابقه زایمان زودرس قبلی
• مشکلات مربوط به رحم و دهانه رحم
• وجود هرگونه بیماری یا عفونت درمان نشده (نظیر عفونت مجاری ادراری یا عفونت پرده‌های جنینی)

اگر نوزاد نارس به دنیا بیاید، یا اگر نیاز به نوعی مراقبت خاص داشته باشد، ممکن است در بخش مراقبت ویژه نوزادان، زمانی را سپری کنند. کارکنانی که برای کودکتان کار می‌کنند همه تلاششان را می‌کنند تا به شما و همسرتان اجازه دهند زمان بیش‌تری را با نوزاد بگذرانید. ممکن است از دیدن فرزندتان در آنجا احساس تأسف کنید و ممکن است کودکتان حتی بی‌دفاع به نظر برسد. با کارکنان در مورد احساسات و نگرانی‌هایتان در مورد نوزادتان صحبت کنید. از سوال کردن از آن‌ها نترسید این بخشی از کار آن‌هاست که در مورد آنچه اتفاق می‌افتد با شما صحبت کنند. اکثر مادران نوزادان نارس می‌توانند کودک خود را شیر دهند. اگر چه کودک شما ممکن است قادر به خوردن شیر به طور مستقیم از سینه نباشد، شما می‌توانید شیر را بدوشید تا او از تمام مزایای غذای ایده‌آل بهره‌مند شود. مطالعات نشان داده‌اند که شیرمادرانی که نوزاد نارس دارند 30 درصد چربی بیش‌تر از شیرمادرانی دارد که در هفته 40 زایمان کرده‌اند و این بدین معناست که شیرمادر به وزن‌گیری کودک کمک کرده و کودک را از عفونت‌های دستگاه گوارش و دیگر مشکلات مصون می‌دارد. حتی شما می‌توانید این شیر را به بیمارستان ببرید. حتی اگر نوزاد نتوانسته است تا حالا از مادر شیر بخورد، شما معمولاً می‌توانید به شیر خوردن کودک کمک کنید.

ویژگی‌های نوزاد نارس

پوست نوزادان نارس نازک، صاف و براق بوده و به علت داشتن چربی کم‌تر، شفاف‌تر به نظر می‌رسد به طوری که می‌توان عروق خونی را از زیر پوست مشاهده کرد. این نوزادان گریه و حرکات بدنی ضعیف‌تری نسبت به نوزادان رسیده دارند. به دلیل اینکه پوست نوزاد نارس هیچ‌گونه چربی محافظی ندارد و ممکن است در درجه حرارت اتاق سردش شود بلافاصله پس از تولد روی یک دستگاه گرم کننده به نام وارمر و یا در یک محفظه به نام انکوباتور قرار داده می‌شود که درجه حرارت آن‌ها سبب گرم نگه داشتن نوزاد می‌شود.

زمانی که یک زایمان به صورت زودرس در حال انجام است و حتی با مداخلات پزشکی نمی‌توان از وقوع آن جلوگیری نمود، مراقبین مادر و نوزاد باید خود را برای انجام یک زایمان پر خطر آماده نمایند. ممکن است نیاز باشد تا مادر قبل از زایمان به مرکزی که دارای امکانات مورد نیاز برای مراقبت از نوزاد نارس یا اصطلاحاً بخش مراقبت ویژه نوزادان (NICU) است منتقل شود.

تغذیه با شیرمادر

نوزاد نارس نمی‌تواند به خوبي شير را بمکد اما از طرفی شير مادر براي او لازم بوده، بنابراين مادر می‌تواند شير خود را با فشردن هاله رنگی نوک پستان با انگشتان، دوشيده و به وسيله‌ی یک شيشه شير با سوراخ ريز يا با لوله‌ای که در مری يا معده نوزاد از طريق بينی يا دهان، کار گذاشته می‌شود، وی را تغذيه کند.

در اين زمان نه تنها شير مادر، بهترين غذا برای نوزاد می‌باشد، بلکه دوشيدن منظم پستان باعث توليد بيش‌تر و بيش‌تر شير گشته و هنگامي که نوزاد توانايی مکيدن را بدست آورد، خواهد توانست به خوبی و به اندازه‌ی کافی از پستان تغذيه کند.

هنگامی که نوزاد نارس به وزن 2500 گرم رسيد، به مراقبت خاص ديگری نياز نخواهد داشت. والدين ممکن است در ابتدا هنگام بلند کردن و بغل نمودن نوزاد دچار وحشت شوند ولي پس از مدتی به این وضعیت عادت خواهند کرد. رشد و تکامل اين نوزادان کوچک، می‌تواند همانند بقيه نوزادان با وزن بالاتر باشد و حتی ممکن است افزايش وزنشان سريع‌تر از بقيه نوزادان صورت گیرد. در ابتدا ممکن است این گونه به نظر برسد که نوزادان نارس فعاليت و رشد کم‌تری نسبت به ساير نوزادان هم سن خود دارند، ولی به زودی به حد آن‌ها خواهند رسيد. با نوزاد نارس پس از طی دوران حساس و حياتی، باید سعی شود همانند يک نوزاد طبيعی رفتار شود.

بخش ان، آی، سی، یو (بخش مراقبت ویژه نوزادان) (NICU)

در این بخش دستگاه‌ها و وسایل مخصوصی برای مراقبت از نوزادان نارس وجود دارد که با استفاده از آن‌ها شانس بقاء و بهبودی نوزادان نارس نسبت به گذشته به طور چشمگیری افزایش پیدا کرده است. استفاده از این دستگاه‌ها و تجهیزات بستگی به وضعیت نوزاد دارد این دستگاه‌ها که عمدتاً برای گرم نگه داشتن و ارزیابی وضع سلامت و مراقبت نوزاد می‌باشند شامل :

• دستگاه گرم کننده تابشی یا وارمر
• انکوباتور که محفظه‌ای برای نگه داشتن و حفاظت در برابر نوزاد از میکروب‌ها می‌باشد.
• دستگاهی برای اندازه‌گیری و کنترل تعداد تنفس، تعداد و ریتم ضربان قلب نوزاد
• وسایلی برای اندازه‌گیری و کنترل میزان اکسیژن جریان خون بدن نوزاد
• وسایل مخصوص برقراری راه وریدی جهت تزریق دارو و مایعات
• کاتتر (سوند) نافی جهت تزریق دارو، مایعات و تعویض خون بدن نوزاد
• دستگاه تهویه مکانیکی برای کمک به وضعیت تنفسی نوزاد
• دستگاه سونوگرافی و عکس برداری جهت بررسی وضعیت ریه و روده‌ها

از آن جا که نوزاد نارس ممکن است به مدت طولانی در بخش مراقبت‌های ویژه نوزادان بستری شده و تحت مراقبت قرار گیرد این احتمال وجود دارد که شما شانس بغل کردن و شیر دادن به او را بعد از زایمان از دست بدهید.

برای جلوگیری از این امر سعی کنید هر چه سریع‌تر بعد از زایمان نوزاد را ببینید و تا جایی که ممکن است در مراقبت از او سهیم باشید. با توجه به شرایط نوزاد و خودتان تا حد امکان وقت خود را در اتاق نوزادان و نزد او بگذرانید و حتی در صورتی که نمی‌توانید او را بغل کنید او را از پنجره‌های انکوباتور لمس کنید.

سعی کنید هنگامی که پرستاران به نوزادتان شیر می‌دهند او را تماشا کنید، زیرا این کار به تولید بیش‌تر شیر در شما کمک کرده و در مراحل بعدی می‌توانید شیردهی را با موفقیت ادامه دهید. شما هر چه بیش‌تر با نوزاد ارتباط داشته باشید بهتر قادر به درک وضعیت او خواهید بود و مراقبت از او بعد از ترخیص از بیمارستان برایتان آسان‌تر خواهد شد.

توصیه‌ها

در شرایطی که وضعیت نوزاد اجازه می‌دهد می‌توانید او را لمس و بغل کنید ولی در هنگام برخورد با نوزاد نارس خود توجه داشته باشید که:

• چون نوزادان نارس ظرفیت محدودتری برای بهبودی و رشد دارند مراقب باشید در خواب نوزاد اختلال ایجاد نشود.
• نباید نوزاد به وسیله سر و صدای محیط، نور و لمس بیش از حد تحریک شود.
• زمانی که نوزاد رسیده‌تر شد و شرایط جسمی با ثبات‌تری پیدا کرد می‌توانید دوره‌های منظم مراقبت کانگورویی (قراردادن نوزاد روی شکم مادر) و ماساژ را برای او انجام دهید.

عوارض احتمالی

امروزه با پیشرفت تکنیک‌های پزشکی و پرستاری، میزان بقاء نوزادان نارس نیز افزایش پیدا کرده است با این حال ممکن است بسیاری از نوزادان نارس با عوارض و مشکلاتی که گاهی اوقات تا دوران کودکی و یا تا آخر عمر ادامه می‌یابد مواجه شوند. به عنوان یک اصل، هر چه نوزاد نارس‌تر باشد و وزن کم‌تری به هنگام تولد داشته باشد احتمال ایجاد عوارض در او بیش‌تر است.

بعضی از شایع‌ترین مشکلات نوزادان نارس عبارتند از:

• بیماری زجر تنفسی
• پایین بودن فشارخون
• پایین بودن قند خون
• کم‌خونی
• بیماری مزمن ریوی
• عفونت شدید روده‌ای
• عفونت خون
• تأخیر در رشد و تکامل

وسعت مشکلات و ضايعات ایجاد شده در نوزاد به ميزان نارس بودن او بستگی دارد. در نوزادان خیلی نارس ممکن است مشکلات و عوارض دیگری نیز ایجاد شود که روند درمان را پیچیده نموده و ممکن است نیاز شود نوزاد مدت زمان بیش‌تری در بیمارستان بستری شود.

در این قسمت در مورد بیماری زجر تنفسی نوزادان و وقفه تنفسی که دو عارضه شایع در نوزادان نارس می‌باشند توضیح داده خواهد شد.

سندروم زجر تنفسی نوزادان

بیماری زجر تنفسی نوزادی شایع‌ترین عارضه در نوزادان نارس است که تنفس نوزاد را با اشکال مواجه می‌سازد.

علل

بیماری زجر تنفسی در نوزادانی اتفاق می‌افتد که ریه‌هایشان به قدر کافی تکامل نیافته است. بیماری عمدتاً به علت فقدان یک ماده محافظ (به نام سورفاکتانت) ایجاد می‌شود که به طور طبیعی در ریه‌های رسیده وجود دارد. این ماده به پرشدن ریه‌ها توسط هوا کمک نموده و از روی هم خوابیدگی کیسه‌های هوایی جلوگیری می‌نماید. همچنین این عارضه ممکن است به دنبال مشکلات ژنتیکی مرتبط با تکامل ریه‌ها ایجاد شود.

هرچه نوزاد نارس‌تر باشد ریه‌ها از تکامل کم‌تری برخوردار بوده و احتمال ایجاد این عارضه در نوزاد بیش‌تر است.

علائم

علائم اغلب در طی دقایق اول پس از تولد نمایان شده اگر چه ممکن است تا ساعاتی پس از تولد نیز ایجاد شوند. این علائم عبارتند از:

• رنگ آبی پوست و غشاهای مخاطی (کبودی پوست)
• وقفه‌های تنفسی کوتاه (وقفه تنفسی)
• لرزش پره‌های بینی
• صدای ناله مانند
• تنفس سریع و کوتاهی عمق تنفس یا حرکات تنفسی غیر عادی (تو رفتن عضلات قفسه سینه به هنگام تنفس)
• کاهش میزان ادرار

تشخیص

انجام آزمایش خون و عکس قفسه سینه به تشخیص بیماری توسط پزشک کمک می‌کنند.

پیشگیری و درمان

مهم‌ترین راه پیشگیری از ایجاد بیماری زجر تنفسی نوزادان، پیشگیری از تولدهای زودرس می‌باشد که با مراجعه به موقع و منظم جهت انجام مراقبت‌های دوران بارداری امکان‌پذیر می‌باشد.

همچنین هنگامی که مادر وارد مرحله زایمان زودرس می‌شود برای تعیین میزان رسیدگی ریه‌های جنین، آزمایشی انجام می‌شود و چنانچه ممکن باشد باید زایمان را تا زمان رسیدگی ریه‌های جنین به تأخیر انداخت. در برخی موارد برای کمک به تسریع در تکامل ریه‌های جنین، برای مادر داروهایی که کورتیکواستروئید نامیده می‌شوند تجویز می‌گردد. این اقدام می‌تواند میزان و شدت بیماری و احتمال ایجاد عوارض در نوزاد را کاهش دهد.

در صورت عدم موفقیت در پیشگیری از انجام زایمان به صورت زودرس و متولد شدن نوزاد نارس، با انجام اقدامات زیر در بیمارستان می‌توان احتمال ایجاد عوارض در نوزاد را کاهش داد :

• نوزادان پرخطر و نارس باید تحت مراقبت‌های لازم قرار بگیرند.
• تزریق سورفاکتانت به داخل ریه‌های نوزاد و تجویز اکسیژن گرم و مرطوب بسیار کمک کننده بوده و در صورت نیاز برای بهبود وضع تنفسی نوزاد ممکن است از دستگاه تنفس مصنوعی استفاده شود.
• تنطیم دقیق مایعات بدن و پیشگیری از ایجاد عوارضی مانند عفونت یکی از اقدامات ضروری است.

وقفه تنفسی نوزادان (آپنه)

به دلیل نابالغ بون دستگاه تنفسی نوزادان نارس، در این نوزادان تنفس برای دوره‌های کوتاهی متوقف می‌شود که به این دوره‌های کوتاه مدت وقفه تنفسی در نوزادانی که به طور نارس متولد می‌شوند وقفه تنفسی اطلاق می‌شود.

علامت اصلی، دوره‌های کوتاه مدت و تکرار شونده عدم تنفس است که به دنبال تنفس‌های خیلی سطحی یا عدم وجود تنفس (وقفه تنفسی) ضربان قلب نیز کاهش می‌یابد. بعضی از نوزادان نیز ممکن است ظاهری رنگ پریده و بیمار داشته باشند.

به دلیل اینکه اکثر نوزادان نارس و بعضی از نوزادان رسیده بیمار به درجاتی از وقفه تنفسی مبتلا می‌شوند برای مشاهده و ارزیابی وضع تنفس و ضربان قلب این نوزادان از دستگاه کنترل وضعیت قلب و ریه استفاده می‌شود.

در بعضی موارد ممکن است دوره‌های وقفه تنفسی بدون نیاز به استفاده از دستگاه، به راحتی در نوزادان قابل مشاهده باشد.

درمان وقفه تنفسی به علل ایجاد کننده آن، تعداد دفعات تکرار وقفه‌های تنفسی و شدت آن بستگی دارد. ایجاد وضعیت صحیح و مناسب برای نوزاد، تجویز اکسیژن و در بسیاری از موارد استفاده از دستگاه تنفس مصنوعی می‌تواند به بهبود وضعیت تنفس نوزاد کمک نماید. معمولاً نوزادان مبتلا به وقفه تنفسی از بیمارستان مرخص نمی‌شوند تا زمانی که به راحتی و بدون ایجاد وقفه در تنفس یا ضربان قلب قادر به تنفس باشند.

وقفه تنفسی در بین نوزادان نارس بسیار شایع است. به نظر می رسد وقفه‌های تنفسی خفیف اثرات طولانی مدت نداشته باشند ولی پزشکان معتقدند باید از وقفه‌های تنفسی شدید به دلیل تأثیراتی که در بلند مدت به جای خواهند گذاشت پیشگیری نمود.