مدیریت بیماری
اختلال استرس پس از حادثه
احساس غم و ناراحتی پس از وقایعی مانند سیل، زلزله، جنگ و از دست دادن نزدیکان در تصادفات رانندگی، تجاوز جنسی، مورد توهین و تمسخر قرار گرفتن مداوم در دوران تحصیل یا کار، حضور یا مشاهده جنگ، کودتا و امثال آن، زندانی یا شکنجه شدن، ابتلا به بیماری‌های خطرناک نظیر سرطان، مشاهده مجروحیت یا کشته شدن افراد، تجربه یا مشاهده تصادفات شدید رانندگی، قطع عضو و هر رفتار خشونت بار و وحشیانه امری طبیعی است ولی اگر این غم و اندوه و خشم با گذشت زمان رو به بهبود نرود و همراه با مرور مکرر خاطرات، اضطراب دائمی، کابوس‌های شبانه و … باشد، به آن اختلال استرس پس از سانحه یا (PTSD) می‌گویند.
انواع استرس پس از سانحه
- حاد: علائم به مدت سه ماه یا کمتر رخ می‌دهد.
- شروع با تاخیر: علائم شش ماه پس از ضربه یا حادثه ظاهر می‌شود.
- مزمن: علائم به مدت بیش از سه ماه باقی می‌ماند.
علائم و نشانه‌ها
به دنبال ایجاد این اختلال علائم به صورت زیر بروز می‌نماید:
- ناآرامی‌و بی‌قراری، رفتارهای پرخاشگرانه، احساس بیزاری از دیگران.
- گوشه‌گیری و مشکلات در روابط بین فردی، به‌سختی انس گرفتن با دیگران.
- احساس گناه و شرمزدگی، بی‌احساسی و فقر هیجانی که از طریق جمع کردن خود و انقباض عضلات صورت می‌گیرد.
- بازگشت به رفتارهای اولیه کودکان، شب‌اداری، مکیدن شست و …
- رفتارهای هیجانی و برانگیختگی بیش از حد، حالت گوش به زنگ بودن
- متلاطم بودن و یا به راحتی مبهوت شدن
- اختلال خواب، کابوس و خواب‌های ترسناک
- اجتناب از افکار و احساسات و حتی اماکنی که وقایع ناخوشایند را یادآوری می‌کند.
- تکرار خاطره‌های آسیب‌زا از قبیل مزاحمت، تجاوز و … در ذهن
- تمایل به بازی‌های تکراری پیرامون حادثه‌ای که تجربه کردند درمورد کودکان
- اختلال در کار روزانه، مشکلات در تمرکز و آموزش
- رنج بردن از علائم فیزیکی مانند افزایش فشارخون و ضربان قلب، تنفس سریع، تنش عضلانی، تهوع و اسهال
علل شایع
علت اوليه پيدايش اين اختلال، عامل فشار آن است اما وقتي که واقعه آسيبزايی روی می‌دهد، همه افراد دچار این اختلال نمی‌شوند؛ يعنی برای ايجاد اين اختلال عامل فشار لازم هست، اما کافی نيست. عوامل خطری که در بیمار وجود دارد و اتفاقاتی که قبل و پس از آسيب رو می‌دهد، همگی می‌تواند این اختلال را ایجاد نماید.
عوامل تشدید کننده خطر
از عوامل خطرزایی که در این اختلال دخالت دارد به موارد زیر می‌توان اشاره نمود:
- ناکافی بودن نظام حمايتی از جانب خانواده و اجتماع
- وجود آسيب در دوران کودکی
- جنسيت مؤنث
- آسيب پذيری ارثی به بيماريی‌های روانی
- تغييرات پراسترس اخير در زندگی
- افراط در مصرف الکل
عوارض احتمالی
به دنبال ایجاد این اختلال عوارض زیر ممکن است در فرد بروز نماید:
- این اختلال می‌تواند از عملکرد طبیعی یک فرد جلوگیری کند.
- در زمان ایجاد بیماری، فرد ممکن است قادر نباشد از خود مراقبت کند.
- مشکل در فکر کردن تمرکز فرد، حافظه، و توانایی برنامه‌ریزی و سازمان‌دهی
- کناره‌گیری از جامعه
- عوارض جانبی ناخواسته‌ی بعضی از داروها
تشخیص
جهت تشخیص این اختلال اقدامات تشخیصی زیر انجام می‌شود:
- این اختلال حداقل تا یک ماه از زمانی که حادثه ناگوار ایجاد شده است تشخیص داده نمی‌شود.
در صورت بروز علائم بیماری، پزشک یک ارزیابی با انجام شرح حال کامل، مصاحبه‌های خاص و معاینه فیزیکی انجام می‌دهد.
- اگر چه هیچ آزمایش به طور خاص برای تشخیص وجود ندارد ولی پزشک ممکن است آزمایشات مختلف را برای رد کردن بیماری جسمی استفاده کند. گاهی این بیماری در درون سایر بیماری‌ها پنهان می‌شود.
درمان
هدف از درمان کاهش علائم روحی و جسمی، بهبود عملکرد روزانه و کمک به فرد برای کنار آمدن با رویدادی که سبب این اختلال شده می‌باشد. درمان ممکن است شامل:
- دارو درمانی و شروع داروهای ضد افسردگی جهت کنترل احساسات اضطرابی و علائم مرتبط
- روان درمانی شامل یادگیری مهارت‌هایی برای کنترل علائم و توسعه راه‌های مقابله، درمان با هدف آموزش فرد و خانواده او در مورد اختلال، می‌باشد. انواع روش‌های روان درمانی برای درمان افراد مبتلا عبارتند از:
-
- رفتار درمانی شناختی: که شامل یادگیری به رسمیت شناختن و تغییر الگوهای فکری که منجر به احساسات سخت، احساسات و رفتار می‌شود.
- قرار گرفتن در معرض درمان، نوعی درمان شناختی-رفتاری است که شامل تجربه دوباره زندگی آسیب زا و یا قرار دادن شخص با اشیاء یا موقعیت‌هایی که باعث اضطراب او می‌شود. قرار گرفتن در معرض، کمک می‌کند تا فرد با ترس و موقعیت‌هایی که ترسناک هستند و باعث اضطراب می‌شوند، مقابله کند.
- درمان خانواده: رفتار فرد مبتلا به این اختلال می‌تواند در دیگر اعضای خانواده نیز تاثیر بگذارد. لذا درمان خانواده ممکن است مفید باشد.
- گروه درمانی ممکن است با اجازه دادن به فرد برای به اشتراک گذاشتن افکار، ترس‌ها و احساسات با سایر افرادی که حوادث را تجربه کرده‌اند مفید باشد.
- درمان ترکیبی دارو و روان درمانی
- به یاد داشته باشید شما نقش مهمی در کمک به بیمار دارید.
- سعی کنید با کلام و رفتار احساس امنیت در خانه را برای بیمار ایجاد کنید.
- سعی کنید که هیچ حادثه دردناکی برای این فرد اتفاق نیفتد تا مجبور نباشد مجدداً استرسی را تحمل کند. به تدریج ذهن فرد باید از استرس دور شود تا اختلال به ضعیف‌ترین مرحله خود برسد.
- راهکارها و مهارت‌های مقابله‌ای را به بیمار آموزش دهید که در مواقع ضروری و بروز حوادث بتواند از خودش دفاع کند و شانس غلبه بر استرس پس از حادثه بیشتر شود. در واقع بیمار باید دانش و مهارت غلبه بر حادثه را فرابگیرد.
- سعی کنید فرد را به توانمندی‌های مثبتش بیشتر سوق دهید. تجربه‌های موفق آمیزی که فرد در سایر موارد داشته را باید به او یادآوری کنید.
- به فرد مبتلا کمک کنید که احساسات و افکار منفی خود را بیان کند آن‌ها را بنویسد یا اینکه آن‌ها را ضبط کند. فرد باید بتواند افکار مزاحم را اصلاح و بازسازی کند تا به این باور برسد که در مقابل یک عمل انجام‌شده قرارگرفته و قرار نیست همیشه این اتفاق بیفتد.
- دوری گزیدن و یا فرار کردن از محلی که استرس در آن ایجادشده، اختلال را پایدار می‌کند. بیمار را تشویق کنید تا به کار و شغل خود ادامه دهد.
- بیمار را به شرکت در جلسات روان درمانی تشویق کنید.
- اختلال خواب در این بیماران شایع است. بیمارانی که مشکل به خواب می‌روند و یا در طول شب از خواب بر می‌خیزند و مجدداً به سختی به خواب می‌روند، ممکن است با ماساژ پشت، دوش ولرم، صحبت کوتاه و نوشیدن یک لیوان شیر ولرم، بهتر بخوابند.
- نباید اجازه دهید که بیمار در طول روز بخوابد خواب‌های مختصر در طول روز، مانع خواب شب می‌گردد.
- دريافت نوشيدنی‌های كافئين‌دار مانند چای قهوه و نوشابه كولا را هنگام خواب برای بیمار محدود كنيد زیرا ممكن است مانع خواب و استراحت وی شود.
- سعی کنید بیمار را در طول روز سرگرم و خسته کنید.
- برای کاهش اضطراب بیمار محرك‌های محيطی مثل نور زياد، تعداد افراد، سر و صدا، تزئينات شلوغ را كاهش دهيد.
- آگاهی داشتن از عوارض جانبی این داروها ممکن هست نگران کننده باشد، خصوصاً اینکه بروشور همراه دارو، حتی عوارض جانبی بیشتری را ذکر می‌کند که ممکن است به نگرانی شما بیافزاید. اما بیشتر افراد، دچار هیچ عوارض جانبی نمی‌شوند و یا شکل خفیفی از عوارض جانبی را تجربه می‌کنند. عوارض جانبی غالباً در عرض چند هفته برطرف خواهد شد. اما داشتن لیست آن‌ها مهم است چون در صورتی که دچار عوارض جانبی بشوید متوجه آن خواهید شد و می‌توانید با پزشک خود مشورت کنید.
- برخی ضدافسردگی ها باعث خواب آلودگی می‌شود، قبل از اقدام به رانندگی وضعیت خود را با دکتر در ميان بگذاريد و نظرش را جویا شوید.
- همواره بهتر است حتی المقدور از مصرف دارو در دوران بارداری، به ويژه در سه ماهه نخست آن، اجتناب کنیت. برخی مادران مجبور به مصرف داروهای ضدافسردگی در طی دوران بارداری هستند، در این موارد باید مضرات و منافع مصرف دارو برای مادر و نوزاد به دقت توسط پزشک بررسی شود و سپس در مورد ادامه مصرف یا قطع مصرف تصمیم‌گیری شود.
- با مشورت پزشک در مواردی خاص که مادر دارو ضدافسردگی مصرف می کند می‌تواند، به شیردهی نیز ادامه دهد.
- مصرف دارو را به علت عوارض جانبی قطع نکنید، بسياری از این عوارض در عرض چند روز از بین خواهند رفت. در صورت ایجاد عوارض شدید به پزشک مراجعه نمایید و دارو را قطع نکنید.
- داروها را هر روز مرتب مصرف كنيد، در غير اين صورت، موثر نخواهند بود.
- داروهای ضد افسردگی سریع اثر نمی‌كنند، کمی تحمل داشته باشید. در بيشتر افراد 2-1 هفته طول می‌کشد تا اثرات قرص معلوم شود ولی گاهی ممکن است برای مشاهده تاثیر کامل تا 6 هفته زمان نیاز باشد.
- الکل مصرف نکنید. مصرف آن با داروهای ضد افسردگی تداخل دارد و باعث افت سطح هوشیاری و خواب آلودگی می‌شود.
داروها را از دسترس اطفال دور نگه داريد.
- اگر شما و یا یکی از اعضای خانواده‌تان علائم بیماری را حداقل تا یک ماه پس از حادثه تجربه کند.
- در صورت تشدید علائم بیماری
- در صورت مشاهده عوارض داروها
