آمبولی ریوی، انسداد یکی از شریان‌هایی است که خون را به ریه‌ها منتقل می‌کنند. در اغلب موارد، آمبولی ریوی به دلیل لخته‌های خون که از پاها یا گاهی از دیگر اعضای بدن، به سمت ریه حرکت می‌کنند (ترومبوز سیاهرگی عمقی)، رخ می‌دهد.

ازآنجایی ‌که آمبولی ریوی تقریباً همیشه همراه با ترومبوز سیاهرگی عمقی رخ می‌دهد، اکثر پزشکان به هر دوی این شرایط با عنوان ترومبو آمبولی وریدی اشاره می‌کنند.

گرچه هر کسی ممکن‌است به ترومبوز سیاهرگ عمقی (DTV) و آمبولی ریوی مبتلا شود، عواملی مانند کم‌تحرکی، سرطان و جراحی خطر بروز بیماری را افزایش می‌دهند.

آمبولی ریوی ممکن‌است خطرناک باشد، اما درمان فوری به‌شدت خطر این بیماری را کاهش می‌دهد. اقداماتی برای جلوگیری از ایجاد شدن لخته‌های خون در پاها، خطر بروز آمبولی را کاهش می‌دهد.

علائم و نشانه‌ها

شدت و نوع علائم آمبولی ریوی بسته به اندازه، محل لخته و میزانی از ریه که درگیر می‌شود، از خفیف تا شدید متفاوت می‌باشد. به‌خصوص اگر فرد زمینه‌ی بیماری قلبی یا ریوی دارد، این بیماری‌ها می توانند بر روی بروز علائم و پیش آگهی بیماری تأثیرگذار باشد.

علائم رایج بیماری عبارت‌اند از:

• تنگی نفس

این نشانه معمولاً به‌طور ناگهانی بروز می‌کند و وخیم‌تر می‌شود.

• درد قفسه‌سینه

فرد احساس می‌کند دچار حمله قلبی شده است. درد با نفس عمیق کشیدن، سرفه کردن، خوردن یا خم شدن شدیدتر می‌شود.

• سرفه

سرفه ممکن‌است با خون یا خلط خونی همراه باشد

دیگر علائمی ‌که با آمبولی ریوی ممکن‌است رخ دهند، عبارتند از:

• درد یا تورم در یکی و یا در هر دو ساق پا
• رنگ‌پریدگی یا تغییر رنگ پوست
• تب
• عرق کردن بیش‌ازحد
• ضربان قلب سریع یا نامنظم
• سبکی سر یا سرگیجه
• افت فشارخون
• تغییرات سطح هوشیاری

علل شایع

آمبولی ریوی زمانی رخ می‌دهد که توده‌ای از مواد، چربی، هوا و اغلب اوقات لخته خون، وارد یکی از شریان‌های ریه می‌شود. این لخته‌های خون معمولاً در رگ‌های پا تشکیل می‌شوند، اما گاهی در بخش‌های دیگر بدن نیز شکل می‌گیرند.

گاهی مواد دیگری، علاوه بر لخته‌های خون، نیز می‌توانند رگ‌های ریه را مسدود کنند که عبارتند از:

• چربی داخل استخوان‌های شکسته
• بخشی از یک تومور
• حباب‌های هوا

ابتلا به یک آمبولی ریه تنها، نادر است. در اغلب موارد، لخته‌های متعدد وجود دارند. انسداد عروق ریه می تواند سبب مرگ بافت ریه شود. این امر، اکسیژن‌رسانی به سایر نقاط بدن را با مشکل روبه‌رو می سازد.

عوامل تشدیدکننده خطر

گرچه هرکسی ممکن‌است به این لخته‌های خونی و درنهایت آمبولی ریوی دچار شود، اما عواملی وجود دارند که خطر بروز این بیماری را افزایش می‌دهند:

• سابقه پزشکی

اگر یکی از اعضای خانواده‌ قبلاً دچار لخته خون وریدی یا آمبولی ریوی شده‌ باشد، بنابراین احتمال بروز این بیماری در دیگر افراد خانواده بیشتر خواهد بود. این امر به خاطر اختلالات وراثتی است که بر روی خون تأثیر گذاشته و آن را مستعد لخته شدن می‌کند. به‌علاوه برخی از شرایط پزشکی نیز خطر بروز این بیماری را افزایش می‌دهند، ازجمله:

• بیماری قلبی

بیماری‌های قلبی و عروقی، به‌ویژه نارسایی قلبی، احتمال تشکیل لخته خون را افزایش می‌دهند.

• سرطان

برخی سرطان‌ها (به‌خصوص سرطان پانکراس، تخمدان و ریه و بسیاری از سرطان‌ها که همراه با متاستاز هستند) می‌توانند میزان موادی را که سبب تشکیل لخته خون می‌شوند افزایش دهند و شیمی‌درمانی می‌تواند سبب افزایش بیشتر این خطر شود.

• عدم‌تحرک طولانی‌مدت

لخته‌های خون بیشتر در زمان‌هایی که فرد بی‌تحرک است، تشکیل می‌شوند ازجمله:

• • بستری شدن در تخت برای مدت طولانی پس از جراحی

بروز یک حمله قلبی، شکستگی پا و یا هر بیماری جدی دیگر، احتمال تشکیل لخته‌های خونی را در بدن فرد افزایش می‌دهد. وقتی‌که اندام تحتانی برای مدت طولانی به‌صورت افقی قرار بگیرند، جریان خون داخل رگ‌ها آهسته شده و خون در پاها تجمع پیدا می‌کند.

• • سفرهای طولانی‌مدت

نشستن طولانی مدت در یک سفر هوایی یا با ماشین سبب کند شدن جریان خون و تشکیل لخته در پاها می شود.

• • جراحی

جراحی یکی از علل اصلی لخته شدن خون است، به‌ویژه‌ پس از تعویض مفصل ران و زانو. در زمان آماده شدن استخوان‌ها برای مفصل‌های مصنوعی، بقایای بافت وارد جریان خون شده و به ایجاد لخته خونی کمک می‌کند. به‌طورکل، عدم تحرک به دلیل انجام هر جراحی منجر به تشکیل لخته خونی می‌شود. خطر این امر با طول مدت بی‌هوشی افزایش می‌یابد. به همین دلیل افرادی که تحت جراحی‌هایی قرار می‌گیرند که بدن آن‌ها را مستعد تشکیل لخته‌های خونی می‌کند، قبل و بعد از جراحی داروهایی مصرف خواهند کرد که از تشکیل این لخته‌ها جلوگیری کند.

• • سیگار کشیدن

به دلایلی که به خوبی مشخص نشده است، مصرف دخانیات به خصوص زمانی که همراه با سایر عوامل خطر باشد، سبب مستعد شدن برخی افراد برای تشکیل لخته خون می‌شود.

• • اضافه‌وزن

اضافه‌وزن و چاقی خطر تشکیل لخته‌های خونی را افزایش می‌دهد به‌ویژه در خانم‌هایی که سیگار می‌کشند یا فشارخون بالا دارند.

• • دریافت استروژن

استروژن موجود در قرص‌های کنترل بارداری و مکمل‌های هورمون می‌تواند خطر بروز لخته‌های خونی را افزایش دهد، به‌ویژه اگر فرد مصرف‌کننده سیگاری یا چاق باشد.

• • بارداری

وزن نوزاد بر روی وریدهای لگن فشار می‌آورد و باعث کند شدن بازگشت خون از پاها می‌شود. زمانی که حرکت خون کند شده یا تجمع پیدا می‌کند، احتمال تشکیل لخته خونی نیز افزایش می‌یابد.

عوارض احتمالی

آمبولی ریه ممکن‌است خطرات زیادی برای زندگی فرد داشته باشد.

آمبولی ریه می‌تواند به افزایش فشارخون ریوی منجر شود. در این وضعیت فشارخون در ریه‌ها و سمت راست قلب بسیار بالا است. هنگامی‌که عروق داخل ریه‌ها مسدود باشد، قلب برای به حرکت در آوردن خون در عروق سخت‌تر کار می‌کند. این امر سبب افزایش فشارخون در این عروق و قلب شده و می‌تواند سبب فرسوده شدن بخشی از قلب شود.

در معدود موارد، آمبولی کوچک و خفیف به‌طور مکرر رخ‌داده و در طول زمان شدیدتر می‌شود که باعث افزایش فشارخون ریوی مزمن می‌شود.

پیشگیری

پیشگیری از لخته‌های خون در رگ‌های عمیق پاها (ترومبوز ورید عمقی) از آمبولی وریدی پیشگیری خواهد کرد. مواردی که مانع تشکیل لخته می‌شوند عبارتند از:

• ضدانعقادها

ضدانعقادها معمولاً قبل و بعد از عمل به افرادی داده می‌شود که در معرض لختگی خون هستند. همچنین به افرادی که به علت حمله قلبی، سکته مغزی یا عوارض ناشی از سرطان در بیمارستان بستری هستند، داده می‌شود.

• جوراب واریس

این جوراب‌ها با فشردن ساق پا، به وریدها و عضلات ساق پا کمک می‌کند تا به طور مؤثرتری خون را به حرکت درآورند. این راهکار یک روش ایمن، ساده و ارزان جهت جلوگیری از راکد ماندن خون پس از جراحی است.

• بانداژ متناوب اندام‌ها
• کمپرسور هوایی متناوب

دستگاهی است که دارای دو کاف باند بوده که از مچ هر دو پا تا بالای ران‌ها بسته می‌شود و به عود متناوب در زمان‌های تنظیم شده کاف‌های هوا پر و خالی می‌شوند و این امر تخلیه ورید های اندام‌های تحتانی و به جریان انداختن خون در آن‌ها را میسر می‌سازد.

• فعالیت بدنی

تحرک داشتن در اولین فرصت پس از جراحی، می‎تواند از بروز آمبولی ریه و نیز تسریع بهبودی کلی مفید باشد. این امر یکی از دلایل مهمی است که پرستار حتی در روز انجام جراحی بیمار را به بلند شدن و راه رفتن، علیرغم وجود درد در ناحیه جراحی شده، تشویق می کند.

حرکات اندام‌ها می‌توانند فعال و غیرفعال باشند. در نوع غیر فعال مراقب، فیزیوتراپ یا پرستار در محدوده حرکات مفصل، اندام‌های بیمار را حرکت می‌دهد. در نوع فعال ‌بیمار خود اندام‌های خود را روی تخت ورزش داده و به محض اجازه دادن توسط پزشک و پرستار از تخت خارج می‌‌شود.

• پیشگیری از ایجاد لخته خون در زمان سفر

اگر بیمار عوامل تشدیدکننده بروز لخته‌های خونی را در خود دارد و نگران مسافرت‌های طولانی‌مدت است، باید با پزشک مشورت کند. پزشک جهت پیشگیری از تشکیل لخته‌های خون توصیه‌هایی خواهد کرد که عبارتند از:

• ایجاد وقفه در نشستن

توصیه می‌شود فرد یک‌بار در ساعت یا بیشتر در اطراف کابین هواپیما حرکت کند. اگر رانندگی می‌کند، هر ساعت توقف کرده و در اطراف ماشین چندین مرتبه راه برود. چند بار زانوهای خود را خم کند.

• حرکت کردن در صندلی خود

توصیه می‌شود فرد هر 15 تا 30 دقیقه، مچ پاهای خود را حرکت دهد و یا سعی کند انگشتان پای خود را در حال ایستاده به سمت بالا و پایین حرکت دهد. برای مدت طولانی درحالی‌که پاهای خود را روی‌هم قرار داده‌، ننشیند.

• نوشیدن مقدار زیادی مایعات

آب بهترین مایع برای جلوگیری از کم‌آبی بدن است، درنتیجه از بروز لخته خونی پیشگیری می‌کند.

• پوشیدن جوراب‌های ساق بلند محافظ

پزشک ممکن‌است به منظور کمک به گردش خون و حرکات مایعات در پاها، استفاده از این جوراب‌های حمایت‌کننده را توصیه نماید.

تشخیص

تشخیص آمبولی ریوی کار سختی است، به‌ویژه در افرادی که علت بروز آن بیماری قلبی و ریوی باشد. به این دلیل پزشک مجموعه‌ای از بررسی‌ها را توصیه خواهد کرد تا علت و علائم بیماری مشخص شود. به این منظور چند مورد از روش‌های تشخیصی زیر انجام خواهد شد:

• آزمایش‌های خون

آزمایش دی-دایمر (D-dimer) یک آزمایش خون است که نشان می‌دهد آیا لخته‌های خون به طور فعال در جایی از سیستم عروقی فرد تشکیل می‌شود یا خیر. میزان بالای این ماده احتمال بروز لخته خون را افزایش می‌دهد، گرچه سطح دی-دایمر تحت تاثیر عوامل زیاد دیگری از جمله، جراحی و … است. به علاوه آزمایش خون برای تعیین اینکه آیا این لخته‌های خونی ارثی است انجام می‌شود.

• اشعه ایکس از قفسه‌سینه (گرافی)

این آزمایش غیرتهاجمی ‌تصاویری از قلب و ریه‌ها نشان می‌دهد. گرچه تشخیص آمبولی ریوی با اشعه ایکس امکان‌پذیر نیست و حتی با وجود آمبولی ریوی این تصاویر طبیعی به نظر می‌رسند، اما به‌هرحال از این طریق می‌توان دلایل و بیماری‌های مشابه را رد کرد.

• سونوگرافی داپلر

یک روش تصویربرداری است که برای نشان دادن حرکت خون در رگ‌های خونی مورد استفاده قرار می‌گیرد و برای اینکار از امواج صوتی استفاده می‌شود، با استفاده از امواج صوتی با فرکانس بالا، لخته‌های خون در عروق را بررسی می‌کند. سپس این امواج به مبدل بازگشته و به‌وسیله کامپیوتر به تصویر تبدیل می‌شوند، در صورت وجود یافته‌ای که نشان دهنده‌ی قطع جریان خون رگ در اثر لخته باشد، درمان فورا شروع خواهد شد.

در سی‌.تی.‌اسکن تصاویر مختلفی به‌وسیله اشعه ایکس از زوایای مختلف گرفته‌شده و سپس با یکدیگر ترکیب می‌شوند تا یک برش مقطعی دوبعدی از ساختار داخلی ارائه دهد. در یک سی‌تی‌اسکن مارپیچی (حلزونی)، اسکنر در یک حرکت مارپیچی در اطراف بدن می‌چرخد تا تصاویر سه‌بعدی ایجاد کند. این نوع اسکن می‌تواند اختلالات را در شریان‌های ریه با دقت بسیار بیشتری بررسی کرده و به‌علاوه بسیار سریع‌تر از اسکن معمولی انجام می‌شود.

• آنژیوگرافی ریوی

این آزمون یک تصویر واضح از جریان خون در شریان‌های ریه ارائه می‌دهد. این روش دقیق‌ترین راه برای تشخیص آمبولی ریه است، اما به دلیل این‌که به تخصص بالایی نیاز دارد و خطرات بالقوه زیادی در پی دارد، معمولاً زمانی انجام می‌شود که دیگر روش‌ها موفق نباشند.

در آنژیوگرافی ریه، یک لوله قابل ‌انعطاف (کاتتر) وارد یک رگ بزرگ‌ شده (معمولاً در کشاله ران) و تا قلب و شریان‌های ریوی فرستاده می‌شود. سپس یک مایع رنگی خاص از طریق کاتتر تزریق می‌شود و زمانی که این مایع در رگ جریان پیدا می‌کند، تصویر اشعه ایکس گرفته می‌شود.

یکی از خطرات این روش تغییر موقتی در ریتم قلب هست. به‌علاوه به خاطر تأثیر مایع رنگی بر روی کلیه، استفاده از آن برای افراد مبتلا به مشکلات کلیوی خطرناک است.

• ام.آر.آی (MRI)

ام.آر.ی از امواج رادیویی و یک میدان مغناطیسی قدرتمند برای تولید تصاویر دقیق از ساختار داخلی استفاده می‌کند.

درمان

هدف از درمان این بیماری، پیشگیری از بزرگ شدن لخته‌های خون ایجادشده و همچنین پیشگیری از ایجاد لخته‌های بیشتر هست.

• دارو
• داروهای ضد انعقاد

درحالی‌که بدن سعی در شکستن لخته‌های خون دارد، این داروها از بروز لخته‌های خونی جدید جلوگیری می‌کنند. انواع تزریقی و خوراکی داروهای ضد انعقاد وجود دارد. هپارین و انوکساپارین انواع تزریقی‌اند. هپارین رقیق‌کننده‌ای است که اغلب مورد استفاده قرار می‌گیرد و به شکل داخل وریدی یا زیر پوستی تزریق می‌شود. انوکساپارین به شکل زیر جلدی استفاده می‌شود. نوع خوراکی قرص وارفارین است که برای شروع اوج اثر آن چند روز نیاز است. بنابراین چند روز همزمان با داروهای تزریقی استفاده می‌گردد و وقتی به سطح خونی مناسب رسید نوع ترزیقی قطع می‌گردد. همه داروهای ضد انعقاد عوارض جانبی دارند که شایع‌ترین آن‌ها خونریزی هست.

• حل‌کننده‌های لخته‌های خونی (ترومبولیتیک‌ها)

گرچه لخته‌های خون به‌خودی‌خود حل می‌شود اما داروهایی وجود دارند که از طریق سیاهرگ تزریق‌شده و به سریع حل شدن لخته‌ها کمک می‌کنند. ازآنجایی‌که این داروها باعث خونریزی ناگهانی و شدید می‌شوند، بنابراین معمولاً در موقعیت‌های حاد و برای حفظ زندگی تجویز خواهند شد.

جراحی و سایر روش‌های درمانی

• حذف لخته‌ها

اگر یک لخته بزرگ و تهدیدکننده در ریه وجود داشته باشد، پزشک به‌وسیله یک لوله انعطاف‌پذیر و باریک (کاتتر) که وارد رگ‌های خونی می‌شود، لخته موردنظر را برمی‌دارد.

• فیلتر ورید

این فیلتر مانع انتقال لخته خون به سمت ریه‌ها می‌شود. این روش معمولاً برای افرادی به کار می‌رود که نمی‌توانند داروهای ضدانعقاد دریافت کنند یا هنگامی که داروهای ضدانعقاد به اندازه کافی یا به طور سریع عمل نمی‌کنند.