دوران سالمندی پر از فراز و نشیب‌ها و مسائل و مشکلات خاص خود است. در کنار آن کاهش توانایی‌های سالمند در این سن منجر شده تا فرصت سوء استفاده بقیه افراد از آن‌ها نیز فراهم گردد. برای همین توانایی تصمیم‌گیری مناسب یکی از مهم‌ترین مهارت‌های دوران سالمندی است. کاربرد مهارت حل مسئله و تصمیم‌گیری در زندگی عبارتند از:
- روشی برای کاهش مشکلات زندگی، به خصوص مشکلات اجتماعی و ارتباطی
- پیشگیری از آسیب‌های اجتماعی- روانی
- روشی برای حل بحران‌های مختلف
- مهارت حل مسئله
زندگی فرآیندی از رویارویی با مشکلات و تلاش برای حل و فصل آن است. مشکلات می‌تواند بیرونی باشد یا از درون فرد نشأت گرفته باشد (مثل اهداف، نیازها یا تعهدات شخصی). هنگامی که سالمند مهارت لازم برای حل مشکل را نداشته باشد و یا از روش‌های درستی برای برطرف کردن آن استفاده نکند در سازگاری با محیط دچار مشکل می‌شود و سلامت روانش تهدید خواهد شد. حل مسئله به شما کمک می‌کند که نگاه خود را برای برطرف ساختن مشکل گسترده‌تر کند و به شیوه‌ای مؤثر با مشکلات مبارزه کند. برای حل مسئله بهتر است به مراحل زیر توجه داشته باشید:
- تهیه فهرست و اولویت بندی مشکلات
ابتدا لیستی از مشکلات را تهیه کنید. سپس مشکلات خود را الویت‌بندی کنید.برای اولویت‌بندی مشکلات از خود بپرسید کدام مشکل است که بیشترین تأثیر را در زندگی من گذاشته است؟ اگر مجبور بودم تا یک هفته دیگر به مسافرت بروم در ابتدا به کدام مشکلات می‌پرداختم؟
- پذیرش و مواجهه با مشکل
بدانید که مشکل موجود دیگر پیش آمده و زمان شما نیز دیگر به عقب بر نخواهد گشت. برای همین باید به فکر بهترین چاره برای حل آن باشید. مشکل را بپذیرید و باور داشته باشید که برای انسان اغلب مشکلات قابل حل شدن و بقیه قابل سازگار شدن هستند.
- تعریف واضح مشکل و شناخت همه‌جانبه آن
سعی کنید مشکل خود را به صورت دقیق تعریف نمایید. در این مرحله مشکل شما به مراحل و اجزای مختلف تقسیم خواهد شد. در تعریف مشکل خود چهار نکته را مد نظر داشته باشید.
- مشکل چیست؟
- مشکل از چه زمانی ایجاد شده است؟
- مشکل در چه موقعیت مکانی و در کجا به وجود آمده است؟
- علت مشکل چه چیزها یا چه اشخاصی هستند؟
- جمع‌آوری اطلاعات راجع به مشکل
پس از اینکه مشکل به خوبی تعریف شد، نوبت به جمع‌آوری اطلاعات بیشتر برای شناخت بهتر و یافتن راه حل مناسب آن است. سعی کنید برای یافتن اطلاعات مناسب در مورد مشکل خود به موارد زیر مراجعه کنید:
- سعی کنید در وهله اول به فرد خبره مربوط به مشکل خود مراجعه کنید. مثلاْ اگر مشکل حقوقی دارید به وکیل مراجعه کنید.
- به کتابخانه‌ها مراجعه کنید و از کتابدار بخواهید در مورد مشکل موجود منابعی را جهت مطالعه در اختیار شما قرار داده و یا به شما معرفی کند.
- در صورتی که توانایی جستجو در اینترنت را دارید، در مورد مشکل مدنظر در اینترنت و به ویژه سایت‌های تخصصی اطلاعات کسب کنید وگرنه از یک فرد مورد اعتماد بخواهید این کار را برای شما انجام دهد.
- از نزدیکان مورد اعتماد خود بخواهید تا در مورد مشکل موجود اطلاعات بیشتری گردآوری کنند و در اختیار شما قرار دهند.
- شرکت‌ها و سازمان‌های مرتبط با مشکل خود را شناسایی کنید و از آن‌ها مشاوره بگیرید.
- از کسانی که تجربیات مشابه با مشکل شما را داشته‌اند مشورت بگیرید.
- ایجاد راه حل
در این مرحله باید باتوجه به اطلاعات جمع‌آوری شده و هم‌فکری خود و دیگران تعداد زیادی راه‌حل را برای حل مشکل و رسیدن به اهداف خود، فهرست کنید. تا جایی که می‌توانید راه حل‌های بیشتری تولید کنید و هیچ راه‌حلی (حتی راه‌حل‌های غیرممکن) را نادیده نگیرید. ذهن خود را آزاد بگذارید.
- تصمیم گیری و انتخاب راه حل
حالا نوبت به اولویت بندی راه‌حل ها و انتخاب بهترین آن‌ها است. بهتر است همه‌ی راه‌حل‌ها را لیست کرده و با هم ارزیابی کنید و به صورت جداگانه اینکار را انجام ندهید. هنگام انتخاب راه حل به موارد زیر توجه کنید:
- در جلوی هر راه حل مزایا و معایب مربوط به آن را بنویسید. بدانید که در بسیاری از موارد عواقب تصمیم شما می‌تواند تا پایان عمر همراه شما باشد.
- باید به توانایی‌های خود (نقاط قوت و توانمندی‌های خود یا تحصیلات)، در دسترس بودن منابع حمایتی (مثل همسر، فرزندان، خواهر و برادران، دوستان و متخصصان) ، وضعیت اجتماعی و اقتصادیتان، و واقعی بودن اهداف توجه داشته باشید.
- از کافی بودن اطلاعات خود راجع به راه حل موجود اطمینان حاصل کنید.
- عرف، ارزش‌ها و هنجارهای اجتماعی، اخلاقی و مذهبی را در نظر بگیرید.
- برنامه ریزی برای اجرا
سعی کنید مراحل لازم برای رسیدن به هدف و حل مسئله را بنویسید. برای اینکار می‌توانید کل فرایند را در ذهن خود مجسم کنید. در صورت امکان زمان انجام هر مرحله را نیز با خود تصور کرده و بنویسید. سپس برای اجرای بهتر تصمیم می‌توانید افراد دیگر را در جریان برنامه‌ریزی و اجرای تصمیم خود قرار داده تا هم برکار شما نظارت داشته و هم انگیزه بیشتری برای ادامه کار داشته باشید.
- نظارت مداوم
پس از اینکه شروع به اجرای مراحل تصمیم گرفته شده کردید، به طور مداوم بر روی تصمیم خود نظارت کنید. در بسیاری از مواقع در طی اجرای تصمیم گرفته شده، مجبور خواهید بود تا نسبت به تجدید نظر در مراحل اجرا یا کل تصمیم گرفته شده اقدام کنید. مدام مراحل طی شده از ابتدای کار را بررسی کنید و با خود بگویید اگر اطلاعاتی که اکنون دارم را در اول کار داشتم، بازهم همین مراحل را اجرا می‌کردم؟
