سلامتی چیست؟
بی‌تردید، سلامتی یکی از مهم‌ترین جنبه‌های زندگی است. طبق تعريف سازمان جهاني بهداشت، سلامتی حالت رفاه كامل روانی، جسمی، اجتماعی و معنوی است و فقط فقدان بيماری يا نقص عضو نیست. در واقع، انسان سالم انسانی است که از نظر جسمی در رفاه بوده (بخش‌های مختلف جسم وی بدون نقص کار کرده و بدون درد و رنج باشد)، از نظر روانی احساس خوبی داشته باشد (به دور از احساس ترس، خشم، گناه و …)، از نظر اجتماعی به خوبی با دیگران در تعامل بوده و به دور از تنش باشد و از نظر معنوی با توکل بر خداوند متعال و امید زندگی کند. بنابراین برای سلامتی خود لازم است به تمامی ابعاد سلامتی فکر کرده و برای آن‌ها برنامه‌ریزی کنید.
بیماری چیست؟
بيماری نقطه مقابل سلامتی است و با توجه به تعريف سلامتی، بيماری هرگونه انحراف از سلامت كامل جسمی يا روانی است كه می‌تواند به صورت آشكار يا پنهان باشد. در عرف جامعه بیماری به حالت ناخوشایندی گفته می‌شود که انسان از درد، اختلال در کار اندام‌ها، به هم خوردن وضعیت طبیعی بدن، ضعیف شدن اعضای بدن، اضطراب و افسردگی و … رنج می‌برد.
در بسیاری از زمان‌ها نمی‌توان گفت یک نفر کاملاً سالم و یا کاملاً بیمار است و در واقع سلامتی و بیماری دارای یک طیف است که در شکل نمادین زیر مشاهده می‌کنید:
در هر مرحله از بیماری یا سلامت وضعیت بهتر یا بدتری وجود دارد؛ بنابراین هر اقدامی که در جهت بهتر شدن وضعیت انجام شود به ارتقای سلامتی فرد کمک می‌کند.
در ایجاد بیماری عوامل مختلفی نقش دارند که به طور خلاصه عبارتند از:
الف) عوامل مرتبط با بیمار
- عوامل ژنتیکی: که می‌توانند باعث بروز بیماری‌های مادرزادی یا ارثی مانند تالاسمی، دیابت و … شوند. گرچه در مورد بیماری‌هایی که ظاهراً جنبه ژنتیکی ندارند نیز ممکن است خصوصیات ژنتیکی فرد، زمینه مساعدی برای بیماری فراهم آورد (مانند بیماری دیابت یا مرض قند).
- سن و جنس: بیشتر حالات مربوط به سلامت و بیماری به نحوی با سن افراد مرتبط است. مثلاً نوع بیماری‌ها، شدت بیماری‌ها و مرگ و میر غیر ناشی از آن در سنین مختلف متفاوت است. بیماری‌های واگیر( قابل انتقال) در سنین پایین و بیماری‌های قابل انتقال و مزمن در سنین بالا شیوع بیشتری دارد. بعضی از بیماری‌ها در مردان و بعضی در زنان شایع‌ترند.
- عوامل مربوط به سبک زندگی: مانند نوع تغذیه (غذاهای چرب می‌توانند باعث چاقی و در نهایت بیماری شوند)، میزان فعالیت (کم‌تحرکی می‌تواند باعث بروز بیماری‌های دیابت و فشارخون شود) و یا مصرف سیگار (می‌تواند باعث بیماری‌های قلبی و سرطان شود).
ب) عوامل مرتبط با محیط
- عوامل فیزیکی: مانند گرما یا سرمای زیاد، سر و صدا، رطوبت و فشار و … .
- عوامل شیمیایی: مانند سم‌ها، حشره‌کش‌ها، عوامل حساسیت‌زا که می‌توانند باعث بیماری شوند.
- عوامل روانی: مانند استرس (فشار روانی) که می‌تواند باعث بروز بیماری‌های مختلف شود.
- عوامل اقتصادی و اجتماعی: این دسته از عوامل از طریق اثراتی که بر جسم و روان افراد خواهد داشت در سلامت افراد جامعه مؤثرند. شرایط زندگی، امکانات، تسهیلات آموزشی، نحوه ارتباطات، آگاهی‌ها، وضعیت اشتغال، درآمد، امنیت و … همگی به طریقی بر سلامت فرد، اثرگذار هستند و از طرفی ارتباط نامناسب اجتماعی باعث افزایش عوامل استرس‌زا و نهایتاً بیماری می‌شود.
- جانداران بیماریزا: که مهم‌ترین آن‌ها عبارتند از: باکتریها، ویروسها، قارچها و انگلها.
انواع بیماری
بیماری‌ها به 2 دسته عمده تقسیم می‌شوند:
- بیماری‌های واگیر: بیماری‌هایی هستند که از یک فرد به فرد دیگر قابل سرایت هستند و عامل بیماریزا ویروسها، باکتریها، انگلها یا قارچها میباشند، مانند سرماخوردگی.
- بیماری‌های غیرواگیر: این دسته از بیماری‌ها اکثراً در اثر چند علت به وجود می‌آیند و قابل سرایت به دیگران نیستند. معمولاً افراد جامعه به واسطه عوامل خطر بیماری‌های غیرواگیر به این بیماری‌ها مبتلا می‌شوند. شایع‌ترین عوامل خطر بیماری‌های غیرواگیر عبارتند از: مصرف دخانیات و مواد مخدر، تغذیه نادرست، فعالیت بدنی کم، فشارهای روانی، مصرف مشروبات الکلی و … .
بیشتر بیماری‌های غیر واگیر مزمن هستند و در واقع دوره بیماری طولانی مدت بوده و گاهی تا پایان زندگی ادامه داشته و نیاز به مدیریت و درمان طولانی مدت دارند، مانند: دیابت، تنگی عروق قلب و فشارخون بالا و … . علائم بیماری‌های مزمن معمولاً به مرور زمان بروز می‌کنند (بر عکس بیماری‌های حاد مانند سرماخوردگی) و ممکن است از شروع بیماری تا زمان بروز علائم و تشخیص، مدت زمان زیادی سپری شده و بیمار از بیماری خود مطلع نباشد. این بیماری‌ها معمولاً به طور قطعی درمان نمی‌شوند و بعضی از آن‌ها مانند حملات قلبی یا سکته قلبی تهدیدکننده زندگی هستند. از مهم‌ترین بیماری‌های مزمن می‌توان به موارد زیر اشاره کرد: بیماری‌های عروق کرونری قلب، سکته مغزی، سرطان ریه، سرطان روده، افسردگی، دیابت نوع 2، آرتریت، پوکی استخوان، آسم، بیماری‌های ریه بیماری‌های کلیه و بیماری‌های دهان.
فرآیند بیمار شدن
برای اینکه یک فرد به بیماری مبتلا شود در مرحله اول باید با عامل بیماری در تماس باشد، سپس در صورت مستعد بودن شرایط جسمانی، به بیماری مبتلا می‌شود. باید توجه داشت که در بسیاری از بیماری‌ها میزان آسیب یا شدت علائم ایجاد شده می‌تواند در افراد مختلف متفاوت باشد. در واقع ابتلا به بیماری، شدت بروز علائم و عوارض ناشی از آن، به عوامل مختلفی بستگی دارد که عباتند از:
- میزان، نوع و مدت تماس با عامل بیماریزا
- ویژگی‌های میزبان (از نظر ایمنی، استعداد ابتلا به بیماری و …)
- عوامل محیطی مؤثر بر بروز بیماری
هر فردی برای حفظ و ارتقای سلامت خود باید اقداماتی انجام دهد که به آن خودمراقبتی گفته می‌شود. از جمله این اقدامات عبارتند از:
- اصلاح شیوه زندگی و داشتن سبک زندگی سالم برای مثال ترک سیگار، داشتن تغذیه سالم و فعالیت بدنی.
- پیشگیری از بیماری و انجام اقدامات لازم در این زمینه. برای مثال: رعایت نکات ایمنی برای جلوگیری از حوادث.
- ارزیابی علائم، تشخیص زودرس بیماری‌ها و انجام اقدامات لازم برای پیشگیری از عوارض بیماری. برای مثال انجام اقدامات تشخیصی برای تشخیص زودرس بعضی از سرطان‌ها
- درمان بیماری‌ها، پیگیری درمان‌های تجویز شده و انجام مراقبت‌‍‌های موردنیاز
- انجام اقدامات توانبخشی
پیشگیری از بیماری‌ها برای سالمندان از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. از طرف دیگر تشخیص زود هنگام بیماری در سالمندان می‌تواند از بروز بسیاری از عوارض آن‌ها جلوگیری کند. به منظور پیشگیری و یا تشخیص زودرس بیماری‌ها می‌توانید بررسی‌ها و اقدامات زیر را به صورت منظم انجام دهید.
در نظر داشته باشید که دوره‌های زمانی انجام معاینات و آزمایشات بسته به سن، جنس، شرایط جسمی و بیماری‌های هر فرد متفاوت است. برای همین در مورد زمان انجام هر یک از آن‌ها با پزشک خود مشورت کنید و زمان انجام آن را در جدول نوشته و پیگیری نمایید:
| اقدام | موعد انجام | انجام شدن |
| آزمایش خون | ||
| آزمایش ادرار | ||
| آزمایش مدفوع | ||
| بینایی سنجی | ||
| شنوایی سنجی | ||
| سنجش تراکم استخوان | ||
| معاینه پروستات (آقایان) | ||
| معاینه پستان (خانم‌ها) | ||
| آزمایش پاپ اسمیر (خانم‌ها) | ||
| بررسی روده بزرگ | ||
| انجام واکسیناسیون (موارد لازم با مشورت پزشک: آنفولانزا، زونا و …) |