سالمندی دورانی از زندگی است که به طور طبیعی توان جسمی و ذهنی افراد کاهش پیدا می‌کند. برای همین بسیاری از افراد در این دوران مورد سوء استفاده قرار می‌گیرند و ممکن است حقوق اموال و مالکیت ایشان تضییع گردد. اگرچه در قوانین ما هنوز جای بهبود قوانین حمایتی از سالمندان وجود دارد، اما نکته اینجاست که در بسیاری از مواقع سالمندان از قوانین موجود فعلی که از حقوق آنها دفاع می‌کند نیز، آگاهی درستی ندارند و به خوبی قادر به دفاع از حقوق خود نمی‌باشند. در دوران سالمندی برای صیانت از حقوق قانونی و شرعی خود با در نظر گرفتن یک وکیل و در صورت لزوم تعیین یک نفر امین در کنار وکیل میتوانید این ضعف بسیار مهم را برطرف کرده و از احقاق حقوق خویش اطمینان حاصل کنید. علاوه براین نکات زیر می‌تواند برای شما راهگشا باشد:
حقوق مالکیت و انتفاع مطلوب از امول
هر شخصی در طول عمر خود اموال (مثل مسکن، خودرو و …) و درآمدهایی (مثل حقوق بازنشستگی، اجاره دریافتی از اموال و …) داشته که حق انتفاع کامل و بهره بردن مطلوب از آنها را دارد. در بسیاری از مواقع مشاهده می‌شود که سالمندان به علت ناتوانی و نا آگاهی از حقوق خود توسط نزدیکان از خانه خود به مکان‌های دیگری مثل خانه سالمندان برده می‌شوند و اموال و دارایی آنها توسط دیگران تصرف می‌گردد یا حقوق بازنشستگی و اجاره دریافتی املاک آنها بدون اجازه دریافت می‌شود.
در صورت وقوع این موارد میتوانید نسبت به احقاق حق خود از جمله دریافت اجاره املاک از متصرفین و نیز کلیه حقوق بازنشستگی یا اجاره اخذ شده توسط غیر، همراه با خسارت دیرکرد، هزینه دادرسی و هزینه پرداختی شما برای وکیل از فرد سوء استفاده کننده اقدام کنید. در صورتی که توانایی پرداخت هزینه وکیل ندارید میتوانید با مراجعه به کانون وکلای شهر خود نسبت به اخذ وکیل معاضدتی اقدام کنید که در ادامه به آن پرداخته خواهد شد.
تکالیف فرزندان در قبال والدین
همانطور که والدین مسئولیت‌های تأمین معاش فرزندان را داشته‌اند، فرزندان نیز در زمان از کار افتادگی والدین وظیفه تأمین معاش آنان را خواهند داشت. برای همین در صورت از کار افتادگی و عدم توانایی تأمین هزینه‌های معاش و بی‌توجهی فرزندانتان میتوانید بصورت قانونی نسبت به اخذ نفقه ماهیانه (هزینه‌های ضروری معاش مثل: هزینه خوراک، پوشاک، بهداشت، درمان و مسکن) از آنها اقدام کنید. میزان نفقه شما توسط کارشناس دادگستری تعیین خواهد شد.
وقف و انفاق
از دیرباز وقف و انفاق یک سنت پسندیده در جامعه ما بوده است. وقف اموال باید به‌صورت مناسب و با توجه به شرایط مختلف از جمله وضعیت معیشت خانواده صورت گیرد. از طرف دیگر هر فردی مالکیت کلیه دارایی‌های خود را داشته و می‌تواند در زمان حیات خود نسبت به مراجعه به دفاتر اسناد رسمی و تهیه وقف نامه به هرمیزان از اموال خود برای امور خیر از جمله امور درمانی، مذهبی، آموزشی، فرهنگی و … یا برای یک نهاد خاص مانند خیریه، مسجد، بیمارستان، مدرسه و … اقدام کند تا پس از رحلت وی نسبت به هزینه اموال وی در جهت وقف شده اقدام شود. اما در صورت وصیت و عدم تهیه وقف نامه رسمی در زمان حیات، فرد تنها قادر به وصیت یک سوم از اموال خود در راستای مورد نظر بوده و دو سوم اموال مطابق قانون میان وراث تقسیم خواهد شد که در قسمت بعد به تفصیل در مورد آن صحبت خواهد شد.
وصیت
تمامی افراد روزی از جهان رخت بر میبندند. از این رو انجام وصیت برای همه افراد امری ضروری می‌باشد. وصیت در اصطلاح به معنای سفارش کردن به دیگران برای فرمان بردن و عمل کردن به آن است. برای انجام وصیت نکات زیر را مد نظر داشته باشید:
- هر فردی باید پیش از رحلت تمام بدهی‌های خود را بدهد. بدهی و دیون به دیگران حتی اگر فرد نسبت به آنها وصیتی نکرده باشد، به‌علاوه هزینه واجبات شرعی مثل خمس، زکات، نماز و روزه، حج واجب و کفارات و مواردی از این دست از اموال به‌جا مانده از فرد متوفی خارج و پرداخت می‌شود. اموال باقی مانده نیز تا یک سوم طبق وصیت فرد(در صورت وجود) مصرف شده و سپس الباقی میان وراث تقسیم می‌گردد.
- فرد می‌تواند تا یک سوم از اموال خود(پس از کسر دیون و واجبات که در بالا اشاره شد) را برای پس از مرگش برای هر شخص یا امری که لازم می‌داند وصیت کند. اما دو سوم باقی مانده اموال طبق قانون میان ورثه تقسیم خواهد شد مگر آنکه خود ورثه نسبت به هزینه آن طبق وصیت رضایت داشته باشند. برای مثال اگر فردی وصیت کند که کل اموالش برای اطعام فقرا هزینه گردد یا کل اموالش به همسرش برسد، تنها یک سوم از اموال وی طبق وصیت اختصاص داده خواهد شد و دوسوم باقی مانده طبق قانون میان وراث تقسیم می‌گردد، مگر آنکه وراث نسبت به هزینه آن طبق وصیت رضایت دهند.
- مهریه و اجرت المثل زندگی مشترک همسر(حق الزحمه کارهای انجام شده زوجه در دوران مشترک) جزو دیون مرد محسوب شده و در صورتی که فرد نسبت به پرداخت آن اقدام نکرده باشد باید آن را از اموال به جا مانده پرداخت کرد.
- برای تنظیم وصیت نامه می‌توان به دفاتر اسناد رسمی مراجعه و نسبت به تنظیم وصیت نامه رسمی اقدام کرد.
نصب یا ضم امین به وکیل
در بسیاری از مواقع سالمند امور خود را به وکیل وکالت می‌دهد اما می‌خواهد از حسن نیت و رعایت مصلحت توسط ایشان اطمینان حاصل کند. در این موارد سالمند می‌تواند نسبت به ضم (تعیین و نصب) امین به وکیل خود اقدام کند. امین فردی است که شما به ایشان اطمینان داشته و باید انجام امور توسط وکیل با تأیید این فرد انجام گیرد. با ورود وکیل و امین در انجام امور، شما میتوانید نسبت به حسن انجام امور اطمینان بیشتری داشته باشید.
تعیین قیم
اشخاص محجور (غیر رشید، مجنون، صغیر) از نظر قانونی قادر به دخل و تصرف در اموال خود نیستند. در بعضی مواقع مشاهده می‌شود که نزدیکان سالمند به علت ابتلای سالمند به بیماری‌هایی از جمله اختلالات ذهنی (فراموشی، آلزایمز و …) نسبت به انجام معامله با امضای و اثر انگشت ایشان اقدام می‌کنند. کلیه این معاملات از نظر قانونی باطل و قابل پیگیری می‌باشد. برای همین نزدیکان سالمند می‌توانند در صورت مشاهده معامله توسط دیگر افراد، برای سالمندی که توان تشخیص مصلحت مالی خود را ندارند، اقدام قانونی نموده و درجهت بازپس گیری اموال اقدام نمایند.
در صورت وجود اختلالات ذهنی در حدی که فرد با تشخیص پزشکی قانون محجور محسوب شده (مثلاً توان تصمیم گیری و تشخیص مصلحت در امور مالی و حقوقی خود را نداشته باشد) باید نسبت به تعیین قیم با هماهنگی اداره سرپرستی دادگستری شهر مربوطه برای فرد محجور اقدام کرد. اداره سرپرستی دادگستری بر عملکرد فرد قیم نظارت خواهد داشت. فرد قیم تعیین شده باید گزارش مخارج خود را به اداره سرپرستی دادگستری ارائه داده و در پایان هرسال نسبت به تسویه مالی آن اقدام نماید. به این ترتیب هرگونه تصرف در اموال سالمند تحت نظارت دایره سرپرستی دادگستری و با رعایت مصلحت وی انجام می‌گیرد و برای هرگونه نقل و انتقال اموال غیرمنقول مانند خانه به اشخاص دیگر الزاماً باید موافقت دادستان و دایره سرپرستی اخذ شود.
سالمند آزاری
مشاهده شده است برخی افراد نسبت به آزار جسمی و سوء استفاده از سالمند اقدام می‌کنند. هرگونه آزار جسمانی به هرفرد از جمله سالمند جرم محسوب شده و قابل پیگیرد کیفری می‌باشد. در صورتی که مورد اذیت و آزار قرار گرفته‌اید به راحتی میتوانید با تماس با اورژانس اجتماعی 123 آنان را در جریان وضعیت خود قرار دهید و سپس نسبت به پیگرد قضایی اقدام کنید.
اخذ وکیل معاضدتی
در بسیاری از مواقع افراد به ویژه سالمندان که هزینه‌های زندگی زیادی دارند قادر به پرداخت هزینه وکیل برای پیگیری امور حقوقی خود نیستند و برای همین نسبت به پیگیری و استیفای حقوق خود اقدام نمی‌کنند. اما کانون وکلای دادگستری پس از تحقیق در مورد توان مالی افراد نسبت به تعیین وکیل به افراد بی‌بضاعت اقدام می‌کند. وکیل معاضدتی نسبت به اقدام قانونی برای احقاق حق شما طبق موازین حقوقی و قانونی اقدام می‌نماید و حق الزحمه خود را از حقوق دریافت شده اخذ می‌کند.