همه‌ی انسان‌ها در طول زندگی خود با تغییرات و فشارهای روحی مواجهه می‌شوند. استرس واکنش روحی یا جسمی بدن افراد در مقابل تنش‌های محیطی مثل حوادث، موقعیت‌ها و تغییرات زندگی است. استرس در سالمندان ممکن است بیشتر از دیگر گروه‌های سنی بروز پیدا کند زیرا بسیاری از سالمندان کاهش توانایی‌های ذهنی و جسمی را در خود مشهود می‌بینند. واقعیت این است که استرس اگرچه عوارض جسمی و روانی متعددی را به دنبال دارد اما قابل کنترل بوده و با شناخت بهتر عوامل استرس و مدیریت آن می‌توان عوارض استرس را تا حد قابل ملاحظه‌ای کاهش داد. استرس و مدیریت آن در سالمندان از اهمیت بیشتری برخوردار است. نشانه‌های استرس ممکن است جسمی، رفتاری، فکری و عاطفی باشد:
- نشانه‌های جسمی
گرفتگی یا انقباض عضلات، احساس درد، تپش قلب، پرش‌های عضلانی، خستگی و احساس کوفتگی، دل درد و در اصطلاح فرو ریختن چیزی در دل، تعریق بدن خصوصاً در کف دست‌ها، اسهال، مشکلات خواب، ناراحتی معده و گوارش، خشکی دهان، ریزش مو و برخی انواع طاسی، بیماری‌های قلبی، افزایش فشار خون، افزایش یا کاهش وزن، ناتوانی جنسی، انزال زودرس در مردان، مشکلات پوستی از قبیل اگزما و … .
- نشانه‌های رفتاری
پرخاشگری، جویدن ناخن، مکیدن انگشت، بازی با موی سر یا کندن پوست لب، دندان قروچه، بی‌توجهی به وضع ظاهر، پرخوری یا کم‌خوری، پرخوابی یا کم‌خوابی.
- نشانه‌های فکری
گیجی و شلوغی ذهن، اشتباهات مکرر، کم‌دقتی، بهانه‌جویی، ناتوانی در به خاطر آوردن وقایع، ضعف در تصمیم‌گیری.
- نشانه‌های عاطفی
بی‌حوصلگی، ترس‌های مرضی بی‌مورد، زودرنجی، داشتن دلشوره بی‌دلیل- بیقراری، عصبانیت، اعتماد به نفس پایین، افسردگی، بی‌تفاوتی، تحریک‌پذیری، اشکال در تمرکز، احساس گناه، نگرانی، اضطراب و وحشت.
روش‌های افزایش مقاومت در برابر استرس
- حتماً قسمت حل مسئله را مطالعه کنید و از روش‌های ذکر شده (تعریف مسئله، جمع آوری اطلاعات، پیدا کردن راه حل‌ها، تصمیم گیری و برنامه‌ریزی برای اجرا) برای غلبه به عامل استرس‌زا استفاده کنید.
- سعی کنید تا جای ممکن عامل استرس‌زا را از بین ببرید. مثلاً اگر از وضعیت امنیت منزل خود دچار استرس می‌شوید، نسبت به افزایش امنیت منزل (گذاشتن نگهبان، دوربین، درب ضد سرقت و …) یا سکونت در یک مجمتع دارای امنیت بالا اقدام کنید.
- در صورتی که عامل استرس‌زا قابل از بین بردن نیست تا جای ممکن از آن دوری کنید. مثلاً اگر از بودن در ترافیک دچار استرس می‌شوید از مسیرهایی بروید که ترافیک کمتری دارند حتی اگر راه شما طولانی‌تر شود.
- در صورتی که مواجهه با عامل استرس‌زا قابل پیشگیری نیست سعی کنید نسبت به عامل توجه کمتری داشته باشید. مثلاً در ترافیک به‌جای توجه به حجم شلوغی، نسبت به شنیدن و لذت بردن از موسیقی مورد علاقه خود اقدام کنید.
- توقعات از خودتان و اطرافیانتان را متعادل کنید. سعی کنید شرایط و توانایی‌های خودتان و اطرافیانتان را به خوبی درک کنید و انتظار بالایی نداشته باشید. انتظار یک حالت ایده‌آل میتواند برای بسیاری از افراد استرس‌زا باشد.
- روابط اجتماعی خود را تقویت کنید. پشتیبانی از طرف خانواده، دوستان و اجتماع منجر به کاهش استرس می‌شود.
- سرگرمی و تفریحات سازنده خود را افزایش دهید. حتماً مرزی را برای کار کردن خود در نظر بگیرید خود را در کار و امور روزانه غرق نکنید.
- خود را بشناسید و دوست داشته باشید. نظرات و عقاید خود را محترمانه بیان کنید و اطرافیان را از شرایط و رفتار مدنظر خود آگاه کنید تا آنها بدانند چه مواردی منجر به وارد شدن استرس به شما می‌شود.
- از درخواست کمک به هیچ عنوان شرمگین نباشید و حتماً در صورت لزوم نسبت به درخواست کمک از افراد دیگر اقدام کنید. از تحت فشار گذاشتن خود دوری کنید.
- در مواقعی که تحت فشار استرس هستید از مواد مغذی آرامش‌بخش مثل شربت‌های گیاهی خنک بیشتر استفاده کنید و سعی کنید از مواد غذایی چرب، تند و حاوی نمک و شکر فراوان و نوشیدنی‌های افزایش دهنده فشار خون دوری کنید.
- برنامه منظمی ورزش و فعالیت بدنی برای خود در نظر بگیرید. سعی کنید ورزش خود را با تفریح در هم آمیزید. مثلاً با دوستان خود به دوچرخه سواری بروید.
- خواب منظم و کافی را در دستور کار خود قرار دهید. هر روز حداقل 8 ساعت استراحت کنید و برنامه خواب خود را طوری تنظیم کنید که تا حد ممکن در ساعات ابتدایی شب به رختخواب بروید.
- کارهای مورد علاقه خود به ویژه فعالیت‌های هنری را بیشتر انجام دهید.
- نیایش و توکل به قدرت خداوند را فراموش نکنید و هر روز برای دعا و نیایش با پروردگار برنامه منظمی داشته باشید.
- تمرین‌های افزایش دهنده آرامش و قدرت تمرکز مثل یوگا را یاد گرفته و مرتب انجام دهید.
- سرگرمی‌های روزانه مورد علاقه خود مثل پرورش گیاهان خانگی، رسیدگی به حیوانات خانگی، تعمیر وسایل منزل و دوستان و … را بیشتر کنید.