نیکوتین ماده اصلی شیمیایی اعتیاد آور دخانیات است. نیکوتین بعد از مصرف سیگار، قلیان و … وارد خون شده و باعث افزایش ترشح هورمون‌هایی در مغز شده که می‌تواند احساس خوبی را برای افراد ایجاد کند. برای همین مصرف دخانیات در طول زمان می‌تواند باعث ایجاد اعتیاد جسمی و روانی در افراد به آن گردد. رفته رفته بدن به میزان هورمون‌های ترشح شده عادت کرده و در اکثر مواقع فرد مجبور می‌شود برای داشتن حس بهتر میزان مصرف خود را افزایش دهد.
استعمال دخانیات در بسیاری از سالمندان دیده می‌شود و متأسفانه ترک آن برای بسیاری از سالمندان به ویژه آن‌هایی که سالیان دراز مشغول استعمال دخانیات بوده‌اند امری سخت به حساب می‌رود. اما باید در نظر داشت استعمال دخانیات در دوران سالمندی با تحلیل قوای بدن به ویژه عملکرد ریه و مژک‌های تنفسی، عوارض بسیار بیشتری را به نسبت دیگر دوران زندگی بر روی بدن خواهد داشت.
پیشگیری از اعتیاد به مصرف دخانیات
- تفریحات خود را بیشتر کنید. سعی کنید از چیزهای ساده زندگی که اغلب پول زیادی هم نیاز ندارند مثل شنیدن موسیقی مورد علاقه، پیاده‌روی در هوای آزاد، قدم زدن با خانواده، صحبت و شوخی با همسر و فرزندان، بیرون رفتن با دوستان، گردش و تفریح منظم در اواخر هفته و … لذت ببرید.
- افسوس گذشته را نخورید. چیزهایی که اتفاق افتاده اند، دیگر قابل برگشت نیستند. به جای حسرت گذشته، در درجه اول از آن درس بگیرید و آن را تکرار نکنید. زندگی همه انسان‌ها سرشار از اشتباهات است.
- اشتباهات خود و دیگران را ببخشید. نگهداشتن کینه‌ها در دل و فکر کردن مداوم به آنها چیزی جز استهلاک روح و جسم را در پی نخواهد داشت. بخشیدن و بخشیده شدن، مثبت اندیشی و حس رهایی را برای شما به ارمغان می‌آورد.
- همیشه برای خود حدی از کار کردن و در کنار آن حدی از تفریح را مشخص کنید. لذت بردن و رضایت از زندگی نقش مهمی را در پیشگیری از اعتیاد دارد.
نشانه‌های اعتیاد به مصرف دخانیات چیست؟
اعتیاد به مصرف دخانیات بر خلاف اعتیاد به مصرف مواد مخدر نیازی به مخفی کردن ندارد زیرا در بسیاری از کشورها مصرف دخانیات امری قانونی بوده و مواد دخانی به راحتی در دسترس و قابل استعمال در اماکن مختلف هستند. برای همین مصرف دخانیات و اعتیاد به آن در بسیاری از افراد دیده می‌شود. اعتیاد به مصرف دخانیات می‌تواند با علائم زیر شناسایی گردد:
- عدم توانایی قطع مصرف با وجود تلاش‌های زیاد برای ترک استعمال دخانیات
- عوارض جسمانی مختلف هنگام ترک مصرف دخانیات (از جمله لرزش دست، عرق کردن، ضربان قلب سریع، عصبانیت و تحریک‌پذیری)
- تمایل به استعمال دخانیات بعد از صرف وعده‌های غذایی یا بعد از مدتی مصرف نکردن آنها (مثلاً پس از جلسات کاری طولانی یا تماشای فیلم)
- نیاز به استعمال دخانیات برای داشتن احساس طبیعی به ویژه با قرار گرفتن تحت فشارهای روانی
- عدم تمایل به رفتن و فعالیت در جاهایی که استعمال دخانیات در آنها ممنوع است.
- تمایل به مصرف دخانیات حتی پس از بروز عوارض جسمانی
راه‌های ترک مصرف دخانیات
برای ترک دخانیات موارد زیر را مدنظر قرار دهید:
- با پزشک خود مشورت کنید.
- در ابتدا با خود خلوت کنید. ببینید مهم‌ترین دلایل و انگیزه‌هایی که قصد دارید برای آن دخانیات را ترک کنید (مثل خدشه‌دار شدن اعتبار اجتماعی، عوارض بر سلامت جسمانی و …) چیست؟ آنها را بنویسید.
- با نوشتن هدف‌های خود از ترک دخانیات، زمان مدنظر خود برای ترک را انتخاب کنید.
- میزان مصرف خود را بنویسید و طبق یک برنامه زمان‌بندی شده، به گونه‌ای برنامه‌ریزی کنید که با کاهش مصرف در یک بازه زمانی منطقی به ترک نائل شوید.
- همیشه اهداف و جدول زمان‌بندی ترک را همراه خود داشته باشید. هر موقع به مصرف مجدد تحریک شد به انگیزه‌های خود برای ترک و نیز تعهد خود نگاهی بیندازید.
- از حضور در جمع‌هایی که در آن مصرف دخانیات رواج دارد، در طول مدت ترک و ماه‌های اول پس از ترک به شدت بپرهیزید.
- تفریحات خود را در این مدت بیشتر کنید. بیشتر با خانواده بیرون بروید. به ورزش‌های مفرح و مورد علاقه خود مثل شنا، دوچرخه سواری گروهی و … بپردازید.
- استراحت خود را بیشتر کنید.
- اگر در ترک دخانیات ناموفق بودید، اصلاً احساس شکست نکنید. بسیاری از افراد بارها و بارها برای ترک دخانیات اقدام کردند تا نهایتاً موفق به ترک آن شدند.
- برای ترک از ابزارها و روش‌های کمکی، بهره بگیرید.
روش های کمکی برای ترک دخانیات
روش‌های گوناگونی برای ترک استعمال دخانیات وجود دارد زیرا ترک مصرف دخانیات بعد از سال‌ها مصرف ممکن است بسیار سخت باشد. این ابزارها اغلب به شما کمک می‌کنند تا وابستگی بدن خود به نیکوتین را به تدریج کاهش داده و ترک موفقی داشته باشید. برای تجویز روش مناسب و نحوه به کارگیری آن می‌توانید با پزشک خود مشورت کنید. روش‌ها و ابزارهای کمکی ترک دخانیات عبارتند از:
- چسب‌های پوستی نیکوتین
این چسب‌ها باندهای چسبنده کوچکی هستند که به بازو یا کمر چسبانده می‌شوند و به عنوان درمان جایگزین کننده نیکوتین به کار می‌روند. چسب‌های پوستی نیکوتین مقدار کمی نیکوتین را در بدن آزاد می‌کنند و کمک می‌کنند تا به تدریج میزان وابستگی بدن به این مواد کم شود.
- آدامس‌های نیکوتین‌دار
این آدامس‌ها نیز یکی دیگر از درمان‌های جایگزین کننده نیکوتین هستند که کمک می‌کنند تا افراد علاوه بر جذب مقدار کمی نیکوتین، حس بهتری را در دهان خود تجربه کنند. زیرا بسیاری از افراد که مصرف دخانیات از جمله سیگار را ترک می‌کنند تمایل دارند تا اجسام مشابه را در دهان خود بگذارند.
- اسپری استنشاقی
این اسپری‌ها نیز حاوی نیکوتین بوده و در انواع مختلفی در دسترس هستند. این اسپری‌های استنشاقی، از طریق ریه‌ها نیکوتین را به بدن می‌رساند.
- دارو درمانی
بعضی از پزشکان مصرف دارو را برای کمک به ترک دخانیات توصیه می‌کنند. برای مصرف داروهای کمک کننده به ترک دخانیات حتماً با پزشک خود مشورت کنید و اصلاً از راهنمایی‌های افراد غیرمتخصص استفاده نکنید.
- درمان‌های روانشناسی و رفتاری
درمان‌های روانشناسی کمک می‌کنند تا افراد تفکر خود را در مورد اعتیاد عوض کنند. با درمان‌های روانشناسی و رفتاری افراد احساساتی که در مغز آنها با مصرف دخانیات ایجاد می‌شده را با احساسات دیگر جایگزین می‌کنند. مهم‌ترین درمان‌های روانشناسی برای ترک دخانیات شامل رفتار درمانی شناختی، برنامه‌های درمانی گفتاری و هیپنوتیزم درمانی می‌باشد. عموماً درمان ترک اعتیاد به دخانیات شامل بکارگیری چند روش از روش‌های ذکر شده می‌باشد. توجه داشته باشید که درمان‌های روانشناسی از فردی به فرد دیگر متفاوت بوده و باید برای بکارگیری آنها حتماً از راهنمایی روانشناس، روانپزشک، یا پزشک خبره استفاده کرد.
مقابله با عوارض ترک دخانیات
افراد هنگام ترک دخانیات به ویژه در ماه‌های اول، به علت وابستگی روحی و جسمی به آن عوارض مختلفی را تجربه می‌کنند. این عوارض رفته رفته کاهش یافته تا فرد به حالت عادی برگردد. در زیر عوارض معمول ترک دخانیات و راه‌های مقابله با آن ذکر شده است.
| علامت | روش درمان |
| احساس سرگیجه | تغییر وضعیت‌های خود از خوابیده به نشسته یا نشسته به ایستاده را به آرامی انجام دهید. دوش آب گرم بگیرید و مایعات و مواد مغذی مصرف کنید. |
| احساس خشکی حلق و مجاری تنفسی | مایعات زیاد میل کنید. در هوای آلوده کمتر رفت و آمد کنید. |
| احساس بی قراری | دوش آب گرم بگیرید. قدم بزنید و خود را به فعالیت‌های مورد علاقه (مثلاً تماشای فیلم) مشغول کنید. |
| بی خوابی | زمان خواب خود را منظم کنید. تا 4 ساعت قبل از خوابیدن به هیچ عنوان چای یا قهوه مصرف نکنید. |
| نفخ و یبوست | مایعات زیاد مصرف کنید. میوه و سبزیجات تازه را همراه با غذاهای خود و در میان‌وعده‌ها میل کنید. |
| سردرد | بیشتر استراحت کنید. دوش آب گرم بگیرید. ورزش منظم روزانه را در برنامه خود بگنجانید و مایعات بیشتری مصرف کنید. |
| عدم تمرکز | کارهای خود را یادداشت کنید. هر روز حداقل 8 ساعت بخوابید. دوش آب گرم بگیرید و به صورت منظم ورزش کنید. |
| پرخوری و افزایش اشتها | تعداد وعده‌های غذایی خود را بیشتر و حجم آن را کمتر کنید. مایعات بیشتر بنوشید. میوه و سبزی بیشتری بخورید. از مواد مغذی استفاده کنید و از مصرف غذاهای چرب و پرانرژی اجتناب کنید. |
| احساس کسالت | هر روز حداقل 8 ساعت بخوابید. فعالیت‌های مورد علاقه خود را انجام دهید و به طور منظم ورزش کنید. |
سرانجام اعتیاد به مصرف دخانیات
مصرف دخانیات یکی از مهم‌ترین عوامل مرگ و میر بیماری‌های قابل پیشگیری در دنیا است. اعتیاد به مصرف دخانیات می‌تواند به بیماری‌ها و عوارض کشنده و بدون درمان، از جمله موارد زیر منجر شود:
- سرطان ریه، گلو و دهان
- بیماری‌های قلبی
- سکته
- بیماری‌های مزمن ریه مثل آمفیم و برونشیت
هرکدام از بیماری‌های بالا می‌توانند خطرناک باشند. ترک دخانیات به طور چشمگیری می‌تواند میزان خطر این بیماری‌ها را کاهش دهد. حتی از زمانی که هریک از بیماری‌های بالا تشخیص داده شوند، ترک دخانیات منجر به اثربخشی بهتر روش‌های درمانی خواهد شد.
اعتیاد به مصرف دخانیات با درمان‌های مناسب قابل مدیریت می‌باشد.
