عقربها نوعی از عنكبوتيان و دارای گونههای متعددی هستند كه تنها تعدادی محدود براي انسان خطرناك هستند. گزش عقرب با احساس درد و ناراحتی بسیار شدید و سوزنده و نیز ترس و اضطراب زیاد همراه است. زهر عقرب پس از گزش وارد بدن شده و با توجه به درجهی سمیت آن، مقدار زهر وارد شده و نیز میزان حساسیت بدن نسبت به زهر علائم مختلف و متفاوتی بروز میکند.
دقت کنید که از شکافتن محل گزش، مکیدن آن یا بستن محکم اندام در بالاتر از محل گزش باید خودداری شود، این کار نه تنها به هیچ وجه باعث پیشگیری از بروز آسیب نمیشود بلکه میتواند عوارض بسیار خطرناکی نیز ایجاد کند.
علائم و نشانهها
علائم زیر به نوع عقرب، زمان نیش زدن و محل نیش بستگی دارند. البته در اکثر موارد این علائم در عرض 48 ساعت فروکش میکنند:
- اضطراب، نگرانی و سرگیجه
- همولیز گلبولهای قرمز خون و در نتیجه تغییر رنگ و کاهش ادرار
- احساس درد بسیار شدید در محل نیش در ابتدا و سپس تورم یا قرمزی محل نیش
- احساس خارش در دهان، گلو یا بینی
- زیاد شدن بزاق، بیحسی و کند شدن تکلم
- اختلال در حرکت دستها و پاها و حس لامسه و انقباض ماهیچههای آرواره که امکان تجویز دارو یا مواد خوراکی از راه دهان را غیرممکن میسازند.
- اختلال در حس بینایی و واکنش بیمار به نور شدید
- افزایش حرارت بدن تا 40/5 درجه سانتیگراد
- تهوع و استفراغ شدید
عوارض احتمالی
- تشنج و اغما و حتی مرگ
- نارسایی کلیه
- خونریزی ریهها و معده و روده
تشخیص
- معاینه توسط پزشک و مشاهده محل نیش عقرب
- آزمایش ادرار و و جود خون در ادرار
درمان
تمام افراد عقرب گزیده حتی خفیفترین انواع آن باید حداقل 24 ساعت در بیمارستان تحت نظر باشند.
زهر اکثر عقربهای سمی باعث نابودی گلبولهای قرمز خون میشود و در محل گزش نیز تغییر رنگ موضعی و تورم دردناک ایجاد میکند، در موارد شک به گونههای خطرناک از طریق توصیف بیمار از ظاهر عقرب و یا به دام افتادن عقرب توسط افراد دیگر و شناسائی گونه آن، محل گزیدگی توسط پزشک معاینه شده و با تزریق سرم ضد عقرب درمان میشود.
کودکان و افراد سالمند نیز نسبت به سم عقرب آسیبپذیرتر بوده و نیازمند توجه بیشتری میباشند بهتر است این بیماران در بیمارستان تحت مراقبت درمانی قرار گیرند. در اکثر موارد درمان عقرب گزیدگی مشتمل بر اقداماتی است که باعث تخفیف درد میشوند.
در اورژانس ممکن است برای بیمار پادزهر عقرب تزریق شود. با توجه به سابقهی واکسیناسیون مناسب نیاز به تزریق واکسن کزاز باشد. با توجه به معاینات انجام شده، ممکن است نیاز به آتل گیری اندام باشد.
پس از ترخیص تا زمان بهبودی به نکات و توصیههای زیر توجه کنید:
- تا چند روز ممکن است دچار احساس ضعف، بیحالی، خستگی، بیاشتهایی خفیف و علایم شبیه سرماخوردگی (مثل تب خفیف، سردرد و درد عضلانی) باشید و نیاز به استراحت کافی خواهید داشت، بهتر است در اين مدت به هیچ وجه تنها نمانيد و حتما توسط يكي از افراد خانواده يا نزديكان به خصوص در زمانی که به خواب میروید مراقبت شوید، این فرد باید هنگام خواب هر 2 الی 4 ساعت وضعیت تنفسی شما را از نظر تند یا صدادار شدن نفسها یا بروز خس خس سینه و سختی تنفس بررسی کند.
- خنک کردن ضایعه باعث کاهش احساس درد و خارش میشود، میتوانید از دوش آب سرد، کمپرس سرد یا کیسهی یخ در طول 72-24 ساعت استفاده کنید (کیسهی یخ را در یک پوشش پارچهای پیچیده و به مدت 20 دقیقه بر روی پوست قرار دهید، از تماس مستقیم یخ با پوست جلوگیری نمایید، این کار را میتوانید با فاصلهی 1 ساعت تکرار کنید)
- برای کاهش تورم میتوانید اندام خود را (هنگام خوابیدن یا نشستن) بالاتر از سطح بدن قرار دهید (یک یا دو عدد بالش را در زیر اندام خود به شکلی قرار دهید که دست یا پای شما بر روی آن تکیه کرده و در ارتفاع بالاتر از قلب قرار بگیرد)، این کار به خصوص در 24 ساعت اول موثر خواهد بود.
- اگر سابقهی حساسیت شدید به نیش عقرب، زنبور یا سایر حشرات و یا سابقهی ابتلا به آسم، حساسیتهای تنفسی یا پوستی و کهیر در شما یا اعضای خانوادهتان وجود دارد حتما به پزشک اطلاع دهید.
- در صورتی که هنگام ترخیص داروی خاصی برای شما تجویز شده است فقط همان دارو را طبق دستور مصرف کنید.
- برای کاهش درد و ناراحتی میتوانید داروهای ضد درد معمولی مصرف کنید، توصیه میشود از مصرف آسپیرین خودداری نمایید.
- برای بهبود خارش و سوزش و کاهش تورم میتوانید از داروهای آنتی هیستامین مختلف استفاده کنید (ترجیحا طبق نظر پزشک).
- توجه کنید مصرف داروهای آنتی هیستامین در اغلب موارد باعث ایجاد خواب آلودگی شدید میشود، بنابراین پس از مصرف آنها از انجام فعالیتهای مهم که نیاز به تمرکز ذهنی دارند (به خصوص رانندگی) کاملا پرهیز کنید.
- در صورتی که برای شما آنتی بیوتیک خوراکی تجویز شده است، تنها همان دارو را دقیقا مطابق دستور و در ساعات معین مصرف کرده و حتما دورهی درمان را تا پایان کامل نمایید، در غیر این صورت از مصرف خودسرانهی این داروها جدا خودداری کنید.
- از مصرف ترکیبات مختلف تزریقی یا خوراکی کورتون دار به طور خودسرانه و بدون دستور پزشک کاملا خودداری نمایید.
- از ترکیبات گیاهی ناشناخته (موضعی یا خوراکی) به هیچ عنوان استفاده نکنید.
- در صورتی که برای بیماری خاصی داروهای دیگری را به طور دائم مصرف میکنید (مثل انواع کورتون یا آسپیرین) حتما به پزشک خود اطلاع دهید، اما به هیچ وجه به طور خودسرانه مصرف دارو را تغییر نداده یا قطع نکنید.
- از خاراندن ضایعه خودداری کنید، خارش باعث زخمی شدن و بروز عفونت شدید پوستی میشود.
- ناخنهای خود را کاملا کوتاه نگاه دارید تا در صورت خاراندن ناخواستهی ضایعه به خصوص در خواب پوست شما دچار زخم و عفونت نشود.
- برای کاهش احساس خارش شدید میتوانید از پمادهای توصیه شده توسط بر روی پوست استفاده کنید.
- از الکل یا بتادین یا آب اکسیژنه بر روی ضایعه استفاده نکنید.
- عقرب گزیدگی اغلب نیاز به پانسمان و پوشیده شدن با باند و گاز استریل ندارد و در صورت نیاز به انجام آن هنگام ترخیص به شما اطلاع داده شده است.
- گرما در اغلب موارد باعث تشدید قرمزی و التهاب ضایعات و بیشتر شدن احساس خارش میشود، بنابراین باید از گرم شدن آن (مثلا تماس با آب گرم، بخار آب داغ، فعالیت در هوای گرم) پرهیز شود.
- تابش مستقیم آفتاب بر روی ضایعه را کاملا محدود کنید.
- لباسهای کاملا نخی و پوشیده با آستین و پاچههای بلند بر تن کنید تا تماس ضایعه با مواد مختلف باعث تحریک آنها نشود، دقت کنید که لباسها کاملا گشاد و آزاد باشند تا تماس خود آنها با پوست باعث تشدید درد و ناراحتی نگردد.
- تماس خود با گلها و گیاهان (مثلا حضور در باغ یا پارک یا گل فروشی) را تا حد امکان محدود کنید.
- به طور مرتب استحمام کرده و پوست را کاملا تمیز نگاه دارید تا از بروز عفونتهای ثانویه پیشگیری شود.
- از صابونها یا مواد شویندهی معطر برای استحمام و شستن لباسها استفاده نکنید و از تماس طولانی مدت ضایعات با کف و مواد شوینده جلوگیری نموده و بلافاصله پس از شستشو محل گزش را خشک نمایید.
- از اصلاح و تراشیدن موهای ناحیهی گزش تا زمان بهبودی پرهیز کنید.
- از تماس نزدیک با حیوانات، پرندگان و فضولات آنها دوری کنید.
- از تماس خاک و گرد و غبار با پوست محل گزش جلوگیری نمایید.
- از استعمال انواع کرمها و لوسیونهای آرایشی مختلف بر روی ضایعه خودداری کنید.
- مصرف هرگونه مواد بهداشتی، آرایشی، شوینده و انواع عطر و اسپری (به ویژه با بوهای تند و شدید) را تا حد امکان کاهش دهید.
- تا زمان بهبودی کامل از مواد شیمیایی یا بهداشتی غیرضروری مانند رنگ مو استفاده نکنید.
- از شنا کردن در استخرهای عمومی خودداری کنید.
- تا حد امکان از استعمال سیگار و قلیان و تماس با انواع دود خودداری نمایید.
- از انجام فعالیتهای سنگین جسمانی و خستگی شدید به ویژه در هوای گرم خودداری کرده، استراحت کافی داشته باشید و مایعات کافی بنوشید.
- اندامی که دچار گزش شده است را تا حد امکان بیحرکت و در حالت استراحت (ترجیحا بالاتر از سطح بدن) نگاه داشته و از انجام فعالیتهای مختلف که باعث فشار بر عضلات می شود مانند راه رفتن طولانی، پرش از ارتفاع، دویدن و حمل بارهای سنگین خودداری کنید.
- چنانچه برای شما آتل گیری انجام شده است، از باز کردن مداوم و دلخواه آن خودداری کنید، آتل خود را همواره بسته نگاه دارید مگر آن که پزشک هنگام ترخیص اجازهی باز کردن آن را در مواقع خاص مانند شبها برای خواب و یا هنگام حمام کردن داده باشد.
- آتل را نزدیک به منابع حرارتی (شعله، بخاری، نور آفتاب مستقیم) قرار ندهید چون باعث نرم شدن و تغییر شکل آن میشود و اثرگذاری مطلوب آن از بین میرود.
- از وارد کردن ضربههای سخت و سنگین که احتمالاً باعث شکستن / ترک خوردن/ سوراخ شدن/ تغییر شکل آتل میشود خودداری کنید.
- آتل خود را تمیز نگاه دارید و از ورود هرگونه مواد زائد و آلودگی به داخل آن خودداری کنید و هنگام غذا خوردن روی آن را بپوشانید.
- در صورت امکان روزانه 2 نوبت درجه حرارت بدن خود را با تبگیر اندازه گیری کنید.
- اگر سابقهی حساسیت شدید نسبت به نیش عقرب، زنبور یا سایر حشرات (مثل تنگی نفس یا قرمزی و خارش کل بدن) در شما وجود داشته و نیز در محیط کار یا زندگیتان احتمال بروز گزش مجدد وجود دارد توصیه میشود جهت بررسیهای تکمیلی و درمانهای حساسیت زدایی به متخصص آلرژی و سیستم ایمنی مراجعه کنید.
در صورت بروز هر یک از علائم زیر مجددا به اورژانس یا پزشک مراجعه کنید:
- عدم بهبودی علائم پس از 72 ساعت
- تشدید تورم ضایعه و گسترش یا دردناکی شدید آن
- خارش و سوزش بسیار شدید ضایعه با وجود مصرف داروها
- بروز تاول یا زخمی شدن ضایعات
- تشدید قرمزی و گرمی ضایعه یا کبودی شدید آن
- ترشح چرکی و بدبو از محل گزش
- بروز درد شدید یا تورم یا تغییر رنگ (قرمزی یا کبودی) در سراسر اندامی که دچار گزش شده است یا دردناک شدن حرکات اندام یا تغییر رنگ ناخنهای آن
- بروز کهیر یا ضایعات پوستی در سراسر بدن
- احساس خارش در سراسر بدن
- تنگی نفس، سختی تنفس یا تنفس صدادار (خس خس سینه)
- سرفهی شدید یا گرفتگی گلو
- اختلال و سختی بلع و ناتوانی در فرو بردن مواد مختلف
- بیرون ریختن بزاق (آب دهان) از دهان
- تورم شدید و قرمزی زبان، حلق، گلو و لبها
- تورم اطراف چشم، صورت یا دست و پاها
- هرگونه خونریزی از هر نقطهی بدن
- تب بالاتر از 38 درجه و حملات لرز
- سردرد مقاوم به درمان با داروهای ضد درد معمولی مثل استامینوفن و بروفن
- سرگیجه شدید و پایدار
- تشنج
- رنگ پریدگی یا تعریق شدید
- درد یا سنگینی و گرفتگی قفسهی سینه یا تپش قلب
- اسهال، تهوع و استفراغ یا درد شکم
- درد، سفتی یا تورم مفاصل (زانو، انگشتان، …)
- ضعف و بیحالی یا خواب آلودگی شدید
- بروز عوارض ناشی از مصرف داروها به خصوص خواب آلودگی شدید
- شکستن، آسیب دیدن، خیس شدن یا تغییر شکل آتل
- از آفت کشها و حشره کشها جهت نابود کردن جاندارانی که غذای عقرب محسوب میشوند استفاده کنید تا به صورت غیرمستقیم باعث کاهش تعداد عقربها در محل زندگی شوید.
- از نگهداری هیزم، الوار، سنگ و هرگونه زباله در مجاورت محل زندگی خودداری کنید.
- در هنگام تمیز کردن مکانهای نگهداری هیزم و زباله و …، کار در باغ و مزارع و جابجایی مصالح از دستکش و وسائل حفاظتی دیگر استفاده کنید.
- درز درها و پنچرهها و هرگونه شکاف در ساختمان را با اقداماتی مانند: نصب توری بر روی پنجرهها و يا گرفتن فاصله بين درها و كف زمين مسدود کنید تا از ورود عقرب به داخل خانه جلوگیری کنید.
- در آب و هوای خشک از کیسه و یا گونیهای کرباسی خیس در اطراف خانه جهت به دام افتادن عقربها استفاده کنید.
- از مواد شیمیائی عقرب کش مستقیماً جهت نابود کردن عقربها استفاده کنید.
- از نفوذ رطوبت در خانه به خصوص در ديوارها جلوگيری کنید.
- در صورت امکان قبل از ساختمان سازی سطوح زمین به مواد نفتی آغشته کنید.
- در محيطهای باز خصوصا در فصل گرم از تختخواب برای خوابيدن استفاده کنید. بهتر است پايههای تخت در ظروف محتوی آب يا نفت قرار گيرد و فاصله حداقل 30 سانتیمتری بین تختخواب و دیوار رعایت شود.
- از نگهداشتن البسه، حوله و غيره در كف اتاقها خودداری کنید.
- لباسها و يا كفشها قبل از پوشيدن از نظر وجود عقرب احتمالی بررسی کنید.
- رختخواب، زير فرشها، كنارههای اتاق و … قبل از خواب خصوصا در مناطق عقرب خیز بررسی کنید.
- از مصالح ساختمانی مناسب در روستاها استفاده کنید و در جهت بهسازی منازل و محیط روستا اقدامات لازم را انجام دهید.
- در انتخاب محل براي اردوگاههای نظامی، تفريحی و دانش آموزی از نظر وجود عقرب دقت کنید.
- هنگام بازگشت از مراکز تفریحی مانند دشت، کوه، پارک و … به منزل وسایل را بازبینی کنید.
- در هنگام خرید مواد غذایی مانند سبزی، صیفیجات و … را از نظر وجود عقرب بررسی کنید.
- محلهای مشكوك و يا مخروبه را جهت از بین بردن عقربها به مواد نفتی آغشته کنید.
- در مناطق گرمسيری و به هنگام تاريكی هوا نكات ايمنی مانند پوشيدن جوراب، شلوار و كفش مناسب، تكان دادن كفش و لباس قبل از پوشيدن و … را رعايت کنید. هرگز پابرهنه روی زمین راه نروید و لباسهای پوشیده و آستین بلند بپوشید.
- هنگامی که به شهرهای کویری و جنوبی به ویژه خوزستان سفر میکنید، از افراد بومی منطقه بخواهید تا برای دوری و پیشگیری از گزیدگی عقربها به شما کمک کنند.
کودکان به دلیل سیستم ایمنی ضعیفتر در مقایسه با بزرگسالان زودتر به سم عقرب واکنش نشان میدهند، بنابراین کودکان خود را هنگام بازی در سفر کنترل کنید و یا از بازي بچهها در مكانهای مخروبه جلوگيري کنید.

