در بدن انسان ۳ نوع رگ وجود دارد. سرخرگ یا شریان که خون را از قلب به نقاط مختلف بدن می‌برند. سیاهرگ یا ورید که خون را از اعضا بدن به سوی قلب برمی گردانند. مویرگ‌ها هم رگ‌های بسیار کوچکی در محل اتصال سرخرگ وسیاهرگ هستند که در محل آن‌ها به علت داشتن فقط یک لایه سلولی، تبادل موادغذایی و اکسیژن صورت می‌گیرد. واریس همان پیچ‌خوردگی و گشاد شدن سیاهرگ‌ها است. هریک ازسیاهرگ‌ها می‌توانند واریسی شوند ولی رگ‌های ناحیه‌ی ساق پا و قوزک پا و زیر قوزک پا بیش‌تر در معرض واریس هستند زیرا ایستادن و قدم زدن فشار زیادی بر رگ‌های بخش پایینی بدن وارد می‌کنند.

برای بسیاری از مردم، واریس و سیاهرگ‌های عنکبوتی شکل (نوع معمولی و خفیف واریس)، یک مشکل زیبایی به شمار می‌آیند ولی برای بعضی از افراد با درد و ناراحتی همراه است. گاهی اوقات واریس منجر به بروز بیماری‌های جدی‌تر می‌شود.

همچنین واریس امکان ابتلا به اختلالات دستگاه گردش خون را افزایش می‌دهد. روش‌های درمان هم شامل مراقبت از خود و یا روش‌های درمانی خاصی است که توسط پزشک انجام می‌شود.

علائم ونشانه‌ها

ممکن است واریس دردی نداشته باشد و علائم آن عبارتند از:

• تغییر رنگ رگ‌ها به بنفش تیره یا آبی
• رگ‌هایی که پیچ خورده و متورم به نظر می‌آیند و مشابه طنابی برروی پا هستند.

نشانه‌های دردناک این بیماری عبارتند از:

• حس درد و سنگینی در پاها
• سوزش، گرفتگی عضلانی و تورم و درد ضربان‌دار در پایین پا
• شدید شدن درد پس از نشستن و یا ایستادن به مدتی طولانی
• خارش دور رگ‌های واریسی شده
• خونریزی رگ‌های واریسی شده
• دردناک شدن رگ‎‌ها به همراه قرمزشدن پوست
• تغییر رنگ، سفتی و سختی رگ‌ها، التهاب پوست و یا بروز زخم‌های پوستی نزدیک زانو که به معنای ابتلا به بیماری‌های عروقی است و به مراقبت اورژانسی نیاز دارد.
• کرامپ و افزایش خستگی عضلانی (کرامپ شبانه عضلانی شایع است).

سیاهرگ‌های عنکبوتی، مشابه واریس هستند ولی کوچک‌ترند. این سیاهرگ‌ها بیش‌تر در پاها دیده می‌شوند و به رنگ قرمز و یا آبی هستند و البته ممکن است برروی صورت هم به وجود آیند. اندازه این رگ‌هامتفاوت بوده و معمولاً مشابه تار عنکبوت هستند.

علل شایع

سرخرگ‌ها خون را از قلب به سایر بافت‌های بدن می‌رسانند و سیاهرگ‌ها این خون را از سایر قسمت‌های بدن به قلب باز می‌گردانند، بنابراین گردش خون صورت می‌گیرد. به منظور بازگشت خون  ازاندام‌های تحتانی مانند پاها به قلب، سیاهرگ‌های درون پا باید مخالف با قانون جاذبه عمل نمایند تا خون را از پایین بدن به سمت بالا وقلب برسانند. انقباض‌های عضلانی در پایین پا به عنوان یک پمپ عمل کرده و دیواره‌های الاستیکی سیاهرگ‌ها به برگشت خون به قلب کمک می‌کنند. دریچه‌های کوچک در سیاهرگ‌ها نیز با حرکت خون به سمت قلب باز می‌شوند و سپس بسته می‌شوند تا از بازگشت خون به سمت پایین جلوگیری نمایند. علل ایجاد واریس شامل:

•  افزایش وزن بدن
• جنسیت (خانم‌ها معمولاً در اثر بلوغ، بارداری و یا یائسگی دچار واریس می‌شوند، مصرف قرص ضدبارداری این احتمال را افزایش خواهد داد).
• داشتن دریچه‌های معیوب درسیاهرگ‌ها در حین تولد (به این دریچه‌ها، دریچه‌های لانه کبوتری می‌گویند).
• واریس در بارداری
• سابقه ایجاد لخته‌های خون در پاها
• نشستن یا ایستادن طولانی مدت
• بیماری التهاب رگ‌ها

عوامل تشدید کننده خطر

این عوامل احتمال ابتلا به واریس را افزایش می‌دهند:

• سن

احتمال بروز واریس با افزایش سن بیش‌تر می‌شود و در سنین بالاتر، دریچه‌هایی که مسئول تنظیم جریان خون درسیاهرگ‌ها هستند، فرسوده می‌شوند. در نهایت این فرسودگی موجب می‌شود تا مقداری از خون به سمت عقب و داخل سیاهرگ بازگردد و در آن‌جا جمع شود و وارد قلب نمی‌شود.

• جنیست

خانم‌ها بیش‌تر در معرض واریس هستند. تغییرات هورمونی در طی بارداری، پیش از قاعدگی و یائسگی ز عوامل موثر در این بیماری هستند زیرا دیواره رگ‌ها توسط هورمون‌ها شل می‌شوند. مصرف قرص‌های ضد بارداری و یا درمان با روش‌های درمانی جایگزین نیز وضعیت را وخیم‌تر می‌کند.

• بارداری

برخی از خانم‌های باردار به این حالت دچار می‌شوند. بارداری موجب افزایش میزان خون در بدن می‌شود ولی میزان جریان خون از پاها به سمت لگن را کاهش می‌دهد. این تغییر در گردش خون به دلیل محافظت بیش‌تر از جنین صورت می‌گیرد ولی می‌تواند مشکلاتی مانند واریس در پاها را به وجود بیاورد. تغییرات هورمونی در طی بارداری هم نقش مهمی ایفا می‌کنند.

درصورتی که واریس به دلیل بارداری به وجود آمده باشد، در طی ۳ تا ۱۲ ماه پس از وضع حمل و بدون نیاز به درمان بهبود می‌یابد.

• سابقه خانوادگی

در صورتی که فردی از اعضای خانواده به این بیماری مبتلا باشد، احتمال ابتلا به واریس برای افراد دیگر خانواده افزایش می‌یابد.

• چاقی

چاقی، فشار بیش‌تری بر رگ‌ها وارد می‌کند و باعث واریس می‌شود.

• نشستن و یا ایستادن برای مدت طولانی

در صورتی که بدن برای مدتی طولانی دریک وضعیت ثابت مانند نشستن یا ایستادن قراربگیرد، خون به خوبی گردش پیدا نمی‌کند و باعث واریسی شدن سیاهرگ‌ها می‌شود.

عوارض احتمالی

موارد زیر به ندرت اتفاق می‌افتند:

• زخم

ممکن است زخم‌هایی با درد شدید برروی پوست و نزدیک رگ واریسی بروز کنند. به خصوص نزدیک قوزک پا. این زخم‌ها به دلیل انباشتگی طولانی مدت مایعات در این بافت‌ها به وجود می‌آیند که خود ناشی از افزایش فشارخون در رگ‌های واریسی است. معمولاً قبل از بروز زخم، نقطه‌ای از پوست بیمارتغییر رنگ خواهد داد که در صورت مشاهده یک زخم برروی پوست بلافاصله به پزشک مراجعه شود.

• لخته‌های خونی

در بعضی موارد، سیاهرگ‌های عمقی در پاها بزرگ می‌شوند و در چنین حالتی پای مربوطه به صورت قابل توجهی ورم می‌کند. ورم ناگهانی پا به هر صورتی که باشد، نوعی وضعیت اورژانسی است زیرا می‌تواند نشان دهنده‌ی ایجاد لخته‌های خون درسیاهرگ باشد (حالتی که در پزشکی به آن ترومبوفلبیت می‌گویند).

• خونریزی

در بعضی موارد این امکان وجود دارد که رگ‌های نزدیک سطح پوست پاره شوند که البته با خونریزی کمی همراه خواهند بود.

تشخیص

پزشک به منظور تشخیص این بیماری از معاینات بدنی استفادده می‌کند مانند نگاه کردن به پاها به هنگام ایستادن، تا میزان ورم را مشاهده کند. همچنین ممکن است در خصوص هر نوع دردی در پا از بیمار سوالاتی بپرسد.

با انجام سونوگرافی نیزمشخص می‌شود که دریچه‌های لانه کبوتری در سیاهرگ‌های پا به خوبی کارمی‌کنند یا خیر، و احتمال بروز لخته‌های خونی هم مشخص می‌شود. برای سونوگرافی سیاهرگ‌های واریسی شده، پزشک یک دستگاه کوچک به نام مبدل (به اندازه یک قالب صابون) را روی پوست پا حرکت می‌دهد، این دستگاه تصاویر دریافت شده از رگ‌های داخل پا را به روی یک صفحه نمایش می‌فرستد و در نهایت پزشک می‌تواند این تصاویر را مشاهده کند.

درمان

خوشبختانه روش‌های درمانی این بیماری با بستری شدن در بیمارستان و یا دوران بهبودی طولانی مدت همراه نیستند. با توجه به روش‌های درمانی محافظه کارانه، می‌توان واریس را به صورت سرپایی درمان کرد.

• مراقبت‌های شخصی

مراقبت‌های شخصی همانند ورزش کردن، کاهش وزن، عدم استفاده از لباس های تنگ و عدم ایستادن و یا نشستن به مدت طولانی می‌تواند درد را کاهش دهد و از شدت واریس جلوگیری کند.

• جوراب‌های مخصوص واریس

اولین روش درمانی، پوشیدن جوراب‌های مخصوص واریس است. این جوراب‌ها به صورت ثابت پاهای بیماررا فشار می‌دهند و باعث می‌شوند تا خون به صورت مؤثرتری در رگ‌ها و عضلات پا حرکت کند. جوراب مناسب باید طبق دستورپزشک تهیه شود.

• سایر روش‌های درمانی در انواع شدیدتر واریس

در صورتی که روش‌های مراقبت شخصی و یا جوراب‌های واریس برای بیمار مفید نباشند و یا در صورتی که واریس شدید باشد، پزشک ممکن است یکی از این روش‌ها را پیشنهاد دهد:

• اسکلروتراپی برای رگ‌های کوچک و متوسط

در این روش محلولی به داخل رگ‌های واریسی تزریق می‌شود که موجب بروز زخم و بسته شدن رگ‌های واریسی می‌شود و در طی چندین هفته رگ‌های مورد نظر ازبین می‌روند. اگرچه این تزریق باید چندین بار برای یک رگ صورت گیرد، ولی در صورتی که اسکلروتراپی به درستی انجام شود، تأثیر زیادی خواهد داشت. این روش به مواد بی‌حسی نیاز ندارد و می‌توان آن را در مطب پزشک انجام داد.

• اسکلروتراپی با فوم( برای رگ‌های بزرگ)

می‌توان از فوم یعنی ترکیب گاز و مایع برای تزریق در رگ‌های بزرگ و برای بستن رگ استفاده نمود. این روش کمی جدیدتر است.

• جراحی با لیزر

پزشکان از روش‌های نوین لیزر درمانی برای بستن رگ‌های واریسی و سیاهرگ‌های عنکبوتی استفاده می‌کنند. در این روش پرتوهای قوی به رگ تابانده می‌شود که باعث می‌شود رگ واریس شده به آرامی از بین برود. در این روش از برش و سوزن هم استفاده نمی‌شود.

• استفاده از کاتتر و امواج رادیویی یا لیزر

در یکی از روش‌های درمانی، پزشک یک لوله‌ی نازک به نام کاتتر را در رگ واریسی شده وارد می‌کند و سر کاتتر را با استفاده از امواج رادیویی یا لیزر گرم می‌کند. درحالی که کاتتر بیرون کشیده می‌شود، حرارت باعث بسته شدن رگ می‌شود. این روش نسبت به سایر روش‌ها ارجحیت دارد.

• برداشتن رگ و بستن آن

در این روش، یک رگ قبل از آن‌که به رگ‌های عمقی پا بپیوندد، بسته شده و توسط برش‌های کوچک برداشته می‌شود. این روش برای بیش‌تر افراد به صورت سرپایی صورت می‌گیرد و برداشتن رگ، تأثیر بدی بر گردش خون در پا نخواهد داشت زیرا رگ‌های واقع شده در عمق پا از حجم بالاتری از خون حفاظت می‌کنند.

• جراحی ورید با اندوسکوپی

در صورتی که سایر روش‌های درمانی مؤثر نباشند و بیمار به حالت‌های پیشترفته‌ی بیماری مانند زخم پا مبتلا باشد، از این روش استفاده می‌شود. پزشک یک دوربین کوچک را به داخل پا وارد می‌کند تا بتواند رگ‌های واریسی را ببیند و آن‌ها را مسدود کند و سپس آن‌ها را از طریق برش‌های کوچک برمی‌دارد. این روش به صورت سرپایی انجام می‌شود.