سرگیجه، احساسی است که ممکن است توصیف آن دشوار باشد اما اغلب این حالت شامل احساسی مانند تاب خوردن، چرخیدن و کج شدن و احساسی مانند زمین خوردن و حرکت و چرخش اجسام در اطراف فرد را دارد. سرگیجه احساس سبکی، مبهم بودن یا عدم تعادل است. این عامل روی اندام‌های حسی، به ویژه چشم و گوش تأثیر می‌گذارد، بنابراین ممکن است گاهی اوقات باعث غش شود.

سرگیجه یک بیماری نیست، بلکه نشانه‌ای از اختلالات مختلف است. سرگیجه یکی از انواع رایج گیجی می‌باشد. اگر بیمار دچار این حالت شود، ممکن است حتی وقتی که ثابت و بدون تحرک است، احساس کند که در حال حرکت است و یا اتاق و اجسام، داخل سر وی در حال چرخیدن و حرکت کردن هستند. سرگیجه به صورت احساس “چرخش” در سر توصیف شده است و معمولاً همراه با تغییر ناگهانی در وضعیت پیش می‌آید.

سرگیجه یک واژه‌ی کلی و عمومی است که اغلب به کلیه‌ی حالات ناخوشایندی که فرد با ایجاد آن‌ها احساس عدم تعادل و امکان سقوط و زمین خوردن می‌کند، گفته می‌شود و  شامل مجموعه‌ی وضعیت‌هایی مانند سبکی سر، سیاهی رفتن چشم‌ها، چرخش سر، چرخش محیط و اتاق، احساس حرکت اجسام یا محیط اطراف، تابیدن، پرتاب شدن، سر خوردن و خالی یا گود شدن زیر پا می‌شود، اما سرگیجه‌ی حقیقی فقط شامل احساس چرخیدن خود فرد یا چرخش محیط اطراف می‌باشد، که ناشی از بروز نوعی اختلال در سیستم عصبی یا گوش داخلی است که در این میان علل مربوط به گوش داخلی بسیار شایع هستند، اما معمولا عوارض خطرناکی به دنبال ندارند.

برخی از مردم می‌گویند سرگیجه مانند ایستادن در یک اتاق در حال چرخش است. در این حالت ممکن است احساس کنید در حال سقوط هستید.

سرگیجه می‌تواند به دلایل متعددی ایجاد شود مانند مشکلات مغزی و یا مشکلات مربوط به گوش داخلی.

در حالی که عللی جدی برای سرگیجه وجود دارد، در بسیاری از موارد، آن شرایط جدی نیستند و معمولاً با گذر زمان بهتر می‌شود.

سرگیجه اغلب به شکل حمله‌ای رخ می‌دهد اما طول مدت حملات و میزان تکرار یا تناوب آن‌ها می‌تواند بسیار متفاوت باشد به شکلی که یک حمله ممکن است از چند ثانیه تا چندین ساعت یا حتی روز طول بکشد. احساس سرگیجه ممکن است با حرکات سر، تغییر وضعیت بدن (نشستن، ایستادن یا خوابیدن)، حرکت کردن و راه رفتن، سرفه و عطسه تشدید شود.

علائم

در هنگام بروز سرگیجه ممکن است موارد زیر احساس شود :

• احساس کاذب حرکت و یا چرخیدن اتاق دور سر
• احساس شناور بودن و ضعف
• عدم توانایی حفظ تعادل

این موارد می‌توانند گذرا باشند و ممکن است به مدت چند ثانیه، چند دقیقه، چند ساعت و یا چند روز طول بکشد. علائم فرد ممکن است با تغییر وضعیت (به عنوان مثال، ایستادن یا چرخاندن سر)، سرفه یا عطسه، برانگیخته و بدتر شوند. با توجه به علت بروز سرگیجه، ممکن است علائم دیگری نیز وجود داشته باشند. مانند :

• حالت تهوع و استفراغ
• سر درد یا حساسیت به نور و صدا
• دو بینی، اختلال در صحبت کردن، بلعیدن و یا ضعف
• احساس منگی
• مشکلات تعادل
• تنگی نفس، تعریق یا تند شدن و بی‌نظمی ضربان قلب

درد، صدا کردن گوش (وزوز گوش) و یا ناشنوایی علائم شایعی نیستند.

به طور کلی، در صورت تجربه هرگونه سرگیجه مکرر، ناگهانی، شدید یا طولانی مدت و غیر قابل توضیح فرد باید به پزشک مراجعه کند. علاوه بر آن بروز تجربه همزمان سرگیجه با علائم فوق می‌تواند نشان دهنده فوریت پزشکی باشد که نیاز فوری مراجعه به پزشک دارد.

سرگیجه دقایقی بعد از یک حرکت خاص سر شروع می‌شود و کمتر از یک دقیقه طول می‌کشد.

اگر علائم جدی‌تری دارید مانند اینکه به سختی صحبت می‌کنید، دو بینی دارید، ثابت راه نمی‌روید، در بلعیدن مشکل دارید، قدرت و یا احساس پاها و دستان شما، صدای گوش و یا ناشنوایی شما تغییر کرده است بایدتحت بررسی‌های بیشتری قرار گیرید.

علل شایع

سرگیجه معمولا به دلیل بروز مشکل در دستگاه تعادلی بدن (سیستم وستیبیولار) اتفاق می‌افتد. دستگاه تعادلی شامل قسمت‌هایی از گوش داخلی و سیستم عصبی بدن می‌باشد که تعادل را کنترل می‌کند. بیماری‌ها و شرایط مختلفی می‌توانند بر سیستم تعادلی بدن تأثیر بگذارند. برخی از این وضعیت‌ها جدی نبوده و نیاز به درمان خاصی ندارند، در صورتی که برخی از این اختلالات ممکن است باعث بروز خطرات جدی شوند:

• سرگیجه وضعیتی ناگهانی خوش خیم

این نوع از سرگیجه به دلیل قرارگیری نابه‌جای بلورهای کلسیمی در گوش داخلی ایجاد می‌شود. این نوع سرگیجه معمولا کوتاه است و بین چند ثانیه تا کمتر از یک دقیقه طول می‌کشد. معمولا، تغییرات خاص در موقعیت سر باعث این بیماری می‌شود. ممکن است هنگام  بالا یا پایین بردن سر، دراز کشیدن و یا در این حالت از سمتی به سمت دیگر چرخیدن یا به حالت نشسته در آمدن رخ دهد.

این اختلال اغلب به خودی خود برطرف می‌شود اما می‌توان با استفاده از روشی موسوم به جایگذاری مجدد کانالیت (به کریستال‌های کلسیمی موجود در گوش داخلی، کانالیت گفته می‌شود)، به طور مؤثر این نوع از سرگیجه را درمان کرد. این روش درمانی توسط پزشک یا پرستار و در مطب با حرکت دادن سر در موقعیت‌های خاص انجام می‌گیرد. گاهی به این روش، مانور اپلی گفته می‌شود. در این مانور، با انجام حرکات خاص، کریستال‌های کلسیم به قسمتی از گوش داخلی منتقل می‌شوند که قابل جذب باشند. فرد ممکن است بلافاصله پس از انجام این روش احساس بهتری داشته باشد و یا ممکن است یک یا دو روز طول بکشد.

• بیماری منیر

بیماری منیر یک بیماری مزمن است که باعث تجمع مایعات در گوش داخلی می‌شود. این اختلال باعث سرگیجه و همچنین از دست دادن شنوایی، احساس زنگ زدن و پری گوش می‌شود. این علائم اغلب روی یک گوش تأثیر می‌گذارند. سرگیجه ناشی از بیماری منیر ممکن است شدید باشد و بین چند دقیقه تا چند ساعت طول بکشد. همچنین ممکن است با حالت تهوع و استفراغ همراه باشد.

در حالی که بیماری منیر یک بیماری مزمن است اما درمان‌های غیر جراحی می‌توانند در کنترل علائم این بیماری مؤثر باشند.

• مشکلات سیستم تعادلی

حس تعادل به ترکیبی از قسمت‌های مختلف سیستم حسی مانند چشم‌ها، اعصاب حسی و گوش داخلی بستگی دارد. سرگیجه مربوط به اختلال در عملکرد این ورودی‌ها می‌باشد.

• میگرن

میگرن می‌تواند یکی از علل بروز سرگیجه باشد. اما نه در همه‌ی موارد. در اکثر موارد، افراد مبتلا به سردردهای میگرنی و سایر علائم مانند اختلالات بینایی و احساس سبکی سر، ممکن است دچار سرگیجه شوند. معمولا مدت زمان بروز دوره‌های سرگیجه به علت میگرن بین چند دقیقه تا چند ساعت طول می‌کشد.

درمان‌های پیشگیرانه‌ی سردردهای میگرنی می‌تواند در جلوگیری از بروز سرگیجه ناشی از میگرن مؤثر باشند.

• اختلالات گردش خون

در صورت عدم خون‌رسانی به مغز ممکن است فرد احساس سرگیجه، ضعف یا خستگی کند. افت فشارخون، گردش خون ضعیف و یا شرایطی مانند کاردیومیوپاتی، حمله‌ی قلبی، حمله‌ی ایسکمیک گذرا و یا آریتمی قلبی ممکن است باعث بروز سرگیجه شوند.

• سایر دلایل بروز سرگیجه
  • گرمای بیش از حد (هایپرترمی) و کمبود آب بدن
  • دارو. داروهایی مانند داروهای ضد تشنج، داروهای ضد افسردگی، آرام بخش
  • برخی از بیماری های عصبی مانند بیماری پارکینسون و مولتیپل اسکلروز (ام اس)
  • قند خون پایین (هیپوگلیسمی). در این شرایط سرگیجه ممکن است با تعریق و اضطراب همراه باشد.
  • اختلالات اضطرابی. حملات وحشت و ترس از ترک خانه یا قرار گرفتن در فضاهای بزرگ و باز از این اختلالات با سرگیجه همراه است.
  • کاهش سطح آهن (کم خونی). که در این شرایط سرگیجه می‌تواند با سایر علائم مانند خستگی، ضعف و رنگ پریدگی همراه باشد.
  • عفونت.عفونت ویروسی عصب دهلیزی، به نام نوریت وستیبولار، می‌تواند منجر به سرگیجه شدید و مداوم شود.
  • مسمومیت با مونوکسید کربن. با علائمی مانند سردرد، سرگیجه، ضعف، معده ناراحت، استفراغ، درد قفسه سینه و سردرگمی همراه است.
  • آسیب دیدگی و جراحت سر. ضربه و آسیب سر می‌تواند منجر به اختلال در سیستم تعادلی و در نتیجه بروز سرگیجه شود.
  • علل دیگری برای سرگیجه وجود دارد، از جمله آسیب به سر (مانند ضربه به سر)، سکته مغزی، مشکلات جریان خون، عفونت‌ها، اختلالات گوش داخلی و از بین رفتن ساختار گوش داخلی. در مورد برخی افراد هم ممکن است علتی پیدا نشود.

شایع‌ترین علت سرگیجه، سرگیجه‌ی موضعی ناگهانی خوش خیم نامیده می‌شود و زمانی اتفاقی می‌افتد که اجزای کوچک موجود در مرکز تعادل گوش داخلی، معمولاً با یک حرکت ناگهانی مختل شده باشد. این موضوع باعث احساس چرخش می‌شود و یک مشکل شایع است که می‌تواند بر مردم در تمام سنین تأثیر بگذارد.

فعالیت‌هایی که حمله‌ی سرگیجه را به وجود می‌آورند متفاوت هستند. این سرگیجه‌ها اغلب به طور ناگهانی و در اثر حرکت سر شما نسبت به یک موقعیت خاص ایجاد می‌شود، مانند:

• نگاه کردن
• روی یک گوش دراز کشیدن
• در تخت چرخیدن
• بیرون آمدن از رختخواب
• خم شدن بیش از حد

ممکن است به شما توصیه شود که حرکات خاصی را انجام دهید. ممکن است شما برای درمان بیشتر به یک متخصص ارجاع داده شوید.

  علل زیر نیز می‌توانند سبکی سر و حالاتی شبیه به سرگیجه (بدون احساس چرخش) ایجاد کنند که با رفع این عوامل، حالت فوق کاملا برطرف می‌شود:

• کم آبی بدن (ناشی از اسهال، استفراغ، تب و سایر علل)
• استرس، اضطراب و فشارهای عصبی – روانی
• افسردگی
• بی‌نظمی ضربان قلب
• حساسیت به مواد مختلف
• برخی مسمومیت‌ها
• بیماری‌های ویروسی مانند سرماخوردگی یا آنفلوانزا
• تنفس‌های سریع و کوتاه یا بسیار عمیق
• مصرف سیگار، تنباکو، الکل
• کمبود اکسیژن
• کم‌خونی
• خونریزی
• کاهش لحظه‌ای فشارخون
• افت قند خون
• سندرم قبل از قاعدگی و قاعدگی
• بارداری
• بعضی از داروها (مثل داروهای ادرارآور، آرام بخش‌ها و داروهای روانپزشکی)

زمان مناسب درخواست کمک‌های پزشکی

در صورت بروز سرگیجه یا گیجی که با یکی از علائم زیر همراه باشد، باید فورا با فوریت‌های پزشکی (اورژانس) تماس گرفته شود:

• سر درد شدید
• تب بالای 38 درجه سانتی‌گراد
• دو بینی و تاری دید
• مشکل در تکلم یا اختلال شنوایی
• ضعف بازو یا پا
• هرگونه ناتوانی در راه رفتن
• غش کردن و از دست دادن هوشیاری
• بی‌حسی یا سوزن سوزن شدن اندام‌ها
• درد قفسه‌ی سینه
• استفراغی که متوقف نشود.

همچنین در صورت طول کشیدن بیش از چند دقیقه‌ی سرگیجه و یا وجود موارد زیر با اورژانس تماس گرفته شود:

• سالمند بودن:سالمندان به علت شرایط پزشکی و مصرف داروهای زیاد بیشتر این حس را همراه با عدم تعادل تجربه می‌کنند.
• سابقه بروز سرگیجه یا سکته‌ی مغزی در گذشته که احتمال بازگشت و عود دوباره آن را بیشتر می‌کند.
• در صورت وجود بیماری‌های شرایط سلامتی خطرزا مانند فشارخون بالا، دیابت یا سیگاری بودن.

سرگیجه اغلب به خودی خود بهتر می‌شود. بسیاری از مردم بدون درمان خوب می‌شوند. اگر سرگیجه یک مشکل مزمن باشد، باید تحت نظر پزشک باشید. ممکن است پس از بررسی علت سرگیجه بر اساس علت آن برای شما دارو تجویز شود.

در صورت وجود سرگیجه‌ی گذرا و عود کننده و عدم وجود موارد فوق، تنها لازم است که با پزشک خود ملاقات داشته باشید و وضعیت خود را به وی گزارش دهید. همچنین معاینات و آزمایشاتی به منظور بررسی وضعیت سلامتی، انجام گرفته خواهد شد.